Adani Power Project: આસામના ધુબરી જિલ્લામાં અડાણી પાવરના 3,200 મેગાવોટના અલ્ટ્રા-સુપરક્રિટિકલ થર્મલ પાવર પ્રોજેક્ટને લઈને વિકાસ અને વિસ્થાપન વચ્ચેનો વિવાદ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. મુખ્યમંત્રી હિમંત બિસ્વા સરમાએ 20 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ છાપર વિસ્તારમાં પ્રોજેક્ટની આધારશિલા મૂકી. આશરે ₹48,000 કરોડના આ પ્રોજેક્ટમાં ચાર 800 મેગાવોટના યુનિટ બનાવવામાં આવશે અને કંપનીના જણાવ્યા પ્રમાણે ડિસેમ્બર 2030થી તબક્કાવાર કામગીરી શરૂ થવાની છે.
આ જ વિસ્તારમાં જુલાઈ 2025માં મોટા પાયે હકાલપટ્ટી અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું હતું. અહેવાલો અનુસાર, ચારુઆબાખરા, ચિરાકુટા અને સંતોષપુર સહિતના વિસ્તારોમાં આશરે 1,400 પરિવારોના ઘરો હટાવવામાં આવ્યા હતા. આ જમીનનો ઉપયોગ પ્રસ્તાવિત થર્મલ પાવર પ્રોજેક્ટ માટે કરવાનો હતો.
3,500 વીઘા જમીન અને 1,400 પરિવારોનો વિવાદ
જુલાઈ 2025ની કાર્યવાહી અંગે ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ આશરે 3,500 વીઘા સરકારી જમીન પર લગભગ 1,700 બાંધકામો હતા અને તેમાં આશરે 1,400 પરિવારો રહેતા હતા. જિલ્લા વહીવટીતંત્રનું કહેવું હતું કે આ સરકારી જમીન આસામ પાવર ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કંપની લિમિટેડ એટલે કે APDCLને થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ માટે ફાળવવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ આ જમીન પ્રોજેક્ટ માટે આગળ આપવામાં આવી હતી.
સ્ક્રોલના અહેવાલ મુજબ, લગભગ 1,157 એકર જમીન પરથી 1,400થી વધુ બંગાળી મૂળના મુસ્લિમ પરિવારોને હટાવવામાં આવ્યા હતા અને સ્થાનિક રહેવાસીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે લગભગ 10,000 લોકો આ કાર્યવાહીની અસર હેઠળ આવ્યા હતા. ઘણા પરિવારો દાયકાઓથી આ વિસ્તારમાં રહેતા હતા અને કેટલાક અગાઉ બ્રહ્મપુત્રના ધોવાણને કારણે પોતાના મૂળ ઘર ગુમાવી અહીં વસ્યા હતા.
વળતર અને પુનર્વસન હજુ પણ મોટો મુદ્દો
વહીવટીતંત્રે અસરગ્રસ્ત લોકો માટે બૈજર અલગા વિસ્તારમાં 300 વીઘા જમીન ફાળવવાની વાત કરી હતી. સાથે જ સામાન ખસેડવા માટે દરેક અસરગ્રસ્ત પરિવારને ₹50,000ની એકમુષ્ટ સહાય આપવાની વ્યવસ્થા જણાવાઈ હતી. જોકે, કેટલાક પરિવારો આ પુનર્વસન સ્થળે જવા તૈયાર થયા નહોતા. તેમનો દાવો હતો કે આ વિસ્તાર બ્રહ્મપુત્રના નીચાણવાળા નદીપ્રદેશમાં આવેલો છે અને અગાઉ પણ તેઓ નદીના ધોવાણથી ઘર ગુમાવી ચૂક્યા છે.
અસરગ્રસ્ત રહેવાસી અબ્દુર રાશિદ શેખે સ્ક્રોલને દાવો કર્યો કે આશરે 1,700 વીઘા એવી જમીન પણ હતી જેના દસ્તાવેજો કેટલાક લોકો પાસે હતા અને લગભગ 50 ટકા જમીનમાલિકોને કથિત રીતે હજુ વળતર મળ્યું નથી. આ દાવાની સ્વતંત્ર સરકારી પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ તે વિસ્થાપન પછીના પુનર્વસન અને વળતરની પ્રક્રિયા અંગે મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
પર્યાવરણીય દસ્તાવેજોમાં ‘કોઈ વસતી નથી’નો ઉલ્લેખ
પ્રોજેક્ટના પર્યાવરણીય મંજૂરી સંબંધિત દસ્તાવેજોમાં વધુ એક મહત્વનો મુદ્દો સામે આવે છે. પર્યાવરણ મંત્રાલય સમક્ષની પ્રક્રિયામાં પ્રોજેક્ટ માટે 585 હેક્ટર જમીનની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી હતી, જેમાં 466.3 હેક્ટર સરકારી અને 118.7 હેક્ટર ખાનગી જમીન હોવાનું દસ્તાવેજમાં નોંધાયું હતું. તેમાં પ્રોજેક્ટ વિસ્તારમાં કોઈ વસતી ન હોવાનું અને R&R એટલે કે પુનર્વસન તથા પુનઃસ્થાપન લાગુ ન પડતું હોવાનું પણ નોંધાયું હતું.
આ મુદ્દો હવે ખાસ સવાલ ઊભો કરે છે: જો પ્રોજેક્ટ દસ્તાવેજોમાં સ્થળે કોઈ વસતી નહોતી અને R&Rનો પ્રશ્ન નહોતો, તો જુલાઈ 2025માં આ જ વિસ્તારમાં રહેતા આશરે 1,400 પરિવારોને હટાવવાની કાર્યવાહી કઈ જમીન અને કયા વહીવટી આધાર હેઠળ કરવામાં આવી હતી?
₹48,000 કરોડનું રોકાણ અને 25 હજારથી વધુ રોજગારની સંભાવના
અડાણી પાવર અનુસાર પ્રોજેક્ટમાં આશરે ₹48,000 કરોડનું રોકાણ થશે. બાંધકામના તબક્કામાં 20,000 સુધી રોજગાર અને પ્લાન્ટ શરૂ થયા બાદ આશરે 5,000 રોજગાર ઊભા થવાની કંપનીની અપેક્ષા છે. પ્રોજેક્ટ ચાર 800 મેગાવોટના યુનિટ ધરાવશે.
આ પ્રોજેક્ટ આસામમાં અડાણી ગ્રુપના કુલ ₹63,000 કરોડના પાવર રોકાણનો ભાગ છે. તેમાં ₹48,000 કરોડનો થર્મલ પ્લાન્ટ અને લગભગ ₹15,000 કરોડના બે પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે.
સરકાર સામે પુનર્વસન અને પારદર્શિતાના સવાલ
મુખ્યમંત્રી હિમંત બિસ્વા સરમાએ પ્રોજેક્ટને રાજ્યના સૌથી મોટા વીજળી પ્રોજેક્ટમાંથી એક ગણાવ્યો છે અને તેને રોજગાર, વીજ ઉત્પાદન તથા આર્થિક પ્રવૃત્તિ સાથે જોડ્યો છે. કંપની પણ સ્થાનિક રોજગાર અને વ્યવસાયિક તકો વધવાની વાત કરી રહી છે.
પરંતુ સરકાર સામે કેટલાક સીધા સવાલો ઊભા થાય છે: 1,400 પરિવારોના વિસ્થાપન બાદ દરેક અસરગ્રસ્ત પરિવારને કાયમી પુનર્વસન મળ્યું છે કે નહીં? જેમની પાસે જમીનના દસ્તાવેજો હોવાનો દાવો છે, તેમને વળતર મળ્યું કે નહીં? ₹50,000ની સહાયને શું સંપૂર્ણ પુનર્વસનનો વિકલ્પ ગણવામાં આવી શકે? અને જો પર્યાવરણીય દસ્તાવેજોમાં R&R લાગુ ન પડતું હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું હતું, તો અગાઉ થયેલી હકાલપટ્ટી અને અસરગ્રસ્ત પરિવારોની સ્થિતિ અંગે પર્યાવરણ સત્તાધિકારીઓને સંપૂર્ણ માહિતી આપવામાં આવી હતી કે નહીં?
વિકાસ સાથે વિસ્થાપિતોના અધિકારોનો પ્રશ્ન
અડાણી પાવરનો પ્રોજેક્ટ આસામની વીજળી ક્ષમતા વધારવા અને મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ તથા રોજગાર લાવવાનો દાવો કરે છે. પરંતુ બીજી તરફ, જે જમીન પર આ પ્રોજેક્ટ ઊભો થઈ રહ્યો છે ત્યાં અગાઉ વસતા પરિવારોના પુનર્વસન, વળતર અને જમીન અધિકારો અંગેના સવાલો હજુ સંપૂર્ણ રીતે સમાપ્ત થયા નથી. હવે સરકાર અને કંપની માટે પડકાર માત્ર પ્રોજેક્ટ સમયસર પૂર્ણ કરવાનો નથી, પરંતુ વિસ્થાપિત પરિવારો અંગેની પ્રક્રિયા કેટલી પારદર્શક અને ન્યાયસંગત રહી તે અંગે પણ સ્પષ્ટ માહિતી જાહેર કરવાનો છે.
