ભારતના આશરે 250 અબજ ડૉલરના IT ક્ષેત્રમાં લગભગ 60 લાખ લોકો કામ કરે છે. હવે કંપનીઓએ માત્ર ઓછા ખર્ચે કર્મચારીઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાને બદલે AIનો અસરકારક ઉપયોગ, નવી ટેકનોલોજી અને વિશિષ્ટ કુશળતા વિકસાવવા પર ધ્યાન આપવું પડશે. અમેરિકામાં પણ વિદેશી કર્મચારીઓની ભરતી અંગે રાજકીય દબાણ વધી રહ્યું છે. અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે ભારતીય IT કંપનીઓને અમેરિકન કર્મચારીઓની જગ્યાએ વિદેશી કર્મચારીઓને રાખવા સામે ચેતવણી આપી હતી.

સસ્તા કર્મચારીઓના મોડલ સામે AIનો પડકારભારતીય IT ઉદ્યોગનો વિકાસ પશ્ચિમી દેશો કરતાં ઓછા ખર્ચે ટેકનિકલ કર્મચારીઓ ઉપલબ્ધ હોવાના લાભથી થયો હતો. કંપનીઓએ આ મોડલના આધારે મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો મેળવ્યા અને પોતાનો કારોબાર વિસ્તાર્યો. જોકે, રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (R&D) અને કર્મચારીઓની તાલીમ તથા કૌશલ્યવિકાસમાં પૂરતું રોકાણ ન થવાથી કેટલીક કંપનીઓ નવી ટેકનોલોજીના પરિવર્તન માટે પાછળ રહી ગઈ.

મહિન્દ્રા ગ્રુપના ભૂતપૂર્વ ચીફ ડિજિટલ ઑફિસર જસપ્રીત બિન્દ્રાના જણાવ્યા પ્રમાણે, ભારતની અગ્રણી IT કંપનીઓ AIની ઝડપ અને તેના કારણે બદલાનારા કારોબારી મોડલને યોગ્ય રીતે સમજી શકી નહોતી. તેમણે ડિજિટલ કન્સલ્ટિંગનું કામ છોડીને AI તાલીમ સાથે જોડાયેલી કંપની શરૂ કરી હતી. બિન્દ્રાએ એક જૂની ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે 2017માં એક મોટી ભારતીય IT કંપનીના CEO OpenAIમાં રોકાણ કરવા ઇચ્છતા હતા, પરંતુ કંપનીએ ઇનકાર કર્યો હતો. તેમના મતે, આવી ઘટનાઓ ઉદ્યોગની બદલાતી ટેકનોલોજીને ઓળખવામાં થયેલી ભૂલો દર્શાવે છે.

CIEL HRના ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર આદિત્ય નારાયણ મિશ્રાએ જણાવ્યું હતું કે Hang Ten Systems, Sentient Investment અને Simplify Alpha જેવી નવી કંપનીઓ મોટા વ્યાવસાયિક કરારો મેળવી રહી છે. તેમણે નોંધ્યું કે અગાઉ અબજો ડૉલરના સોદા થતા હતા, જ્યારે હવે કેટલાક કરારોનું કદ ઘટીને કરોડો ડૉલર સુધી આવી ગયું છે.

ભારતીય IT ઉદ્યોગના વિકાસની શરૂઆતભારતના સૉફ્ટવેર ક્ષેત્રના વિકાસમાં 1991માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન ચંદ્રશેખર દ્વારા શરૂ કરાયેલી સૉફ્ટવેર ટેકનોલોજી પાર્ક્સ ઑફ ઇન્ડિયા (STPI) યોજનાની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી હતી. સેટેલાઇટ કનેક્ટિવિટી સહિતની સુવિધાઓથી ભારતમાંથી વિદેશી ગ્રાહકોને સૉફ્ટવેર સેવાઓ પૂરી પાડવાનું વધુ સરળ અને વ્યવસાયિક રીતે ફાયદાકારક બન્યું.

1991માં ભારતની સૉફ્ટવેર નિકાસ આશરે 15 કરોડ ડૉલર હતી, જે 2001 સુધીમાં વધીને 600 કરોડ ડૉલરથી વધુ થઈ હતી. ત્યારબાદ પણ ઉદ્યોગનો વિકાસ ચાલુ રહ્યો અને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધીમાં સૉફ્ટવેર નિકાસનો આંકડો નોંધપાત્ર ઊંચાઈએ પહોંચ્યો. આ ક્ષેત્રે મધ્યમ વર્ગની આવક, રોજગાર અને વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની ટેકનોલોજીકલ ઓળખને મજબૂત બનાવી હતી.

પરંતુ હવે AI માત્ર સહાયક સાધન નથી રહ્યું. માઇક્રોસૉફ્ટના Copilot અને ગૂગલના Gemini જેવા સાધનો પછી AI એજન્ટ્સ સૉફ્ટવેરના વિવિધ ભાગો તૈયાર કરવા, કોડમાં ફેરફાર સૂચવવા અને ખામીઓ શોધવા જેવાં કામ પણ કરી રહ્યા છે. આ પરિવર્તનથી ભારતીય IT કંપનીઓએ પોતાની કાર્યપદ્ધતિ અને કર્મચારીઓની ભૂમિકાઓ અંગે ફરી વિચારવું પડ્યું છે.

TCSમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા ઘટી, પરંતુ AI જ એકમાત્ર કારણ નથીકોવિડ-19 દરમિયાન મોટા કરારોની અપેક્ષાએ IT કંપનીઓએ મોટા પાયે ભરતી કરી હતી. હવે કેટલીક કંપનીઓ કર્મચારીઓની સંખ્યા ઘટાડીને ખર્ચ પર નિયંત્રણ લાવી રહી છે. સપ્ટેમ્બર 2025માં પૂરા થયેલા ત્રિમાસિક ગાળામાં TCSના કર્મચારીઓની સંખ્યામાં આશરે 20,000નો ઘટાડો નોંધાયો હતો. આ ઘટાડામાં સ્વૈચ્છિક રીતે નોકરી છોડનારા કર્મચારીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો.

બીજી તરફ, ભારતમાં કાર્યરત ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs)માં પણ આ વર્ષે અંદાજે 4,000થી 5,000 કર્મચારીઓની નોકરીઓ ઘટી હોવાના અહેવાલો છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે દરેક છટણી માટે AIને જવાબદાર ગણવું યોગ્ય નથી.

બેંગલુરુની ભરતી કંપની Xphenoના સહ-સ્થાપક કમલ કરાંથે જણાવ્યું હતું કે 2026 સુધીમાં AIને મોટા પાયે છટણીનું સીધું કારણ ગણવા પૂરતા પુરાવા નથી. તેમના મતે, નફા પર દબાણ, ખર્ચ ઘટાડવાની જરૂરિયાત અને બજારની સ્થિતિ પણ કર્મચારીઓની સંખ્યા ઘટાડવા પાછળનાં કારણો છે.

Xphenoના આંકડા મુજબ, ઑક્ટોબરમાં ભારતમાં IT ક્ષેત્રમાં 1.23 લાખ સક્રિય નોકરીઓ હતી, જે 18 મહિનામાં સૌથી વધુ હતી. જોકે, તેમાંથી માત્ર 12 ટકા જગ્યાઓ નવા ઉમેદવારો માટે હતી. IT સેવા ક્ષેત્રમાં 66,000 ખાલી જગ્યાઓ નોંધાઈ હતી, જે અગાઉના વર્ષ કરતાં 57 ટકા વધારે હતી. તેમ છતાં, ઑક્ટોબરના જોબસ્પીક ઇન્ડેક્સ મુજબ IT અને સૉફ્ટવેર સેવાઓમાં ભરતી ગયા વર્ષની સરખામણીએ 4 ટકા ઘટી હતી.

કલાકોના બદલે પરિણામ આધારિત કારોબારAIના કારણે IT કંપનીઓના કમાણીના મોડલમાં પણ ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. અગાઉ ગ્રાહકો કર્મચારીઓએ કામ કરેલા કલાકો અથવા તેમની સંખ્યાના આધારે ચુકવણી કરતા હતા. હવે કેટલીક કંપનીઓ નિશ્ચિત પરિણામ મેળવવા માટે કરાર કરી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ ગ્રાહક ઊર્જા ખર્ચમાં 30 ટકા બચત કરાવતો સૉફ્ટવેર ઉકેલ માગે, તો ચુકવણી કર્મચારીઓએ કેટલા કલાક કામ કર્યું તેના બદલે નક્કી કરેલા પરિણામ સાથે જોડાઈ શકે છે.

આ મોડલમાં AI એજન્ટ્સની ભૂમિકા વધી રહી છે. અગાઉ જે કામ માટે 20 કર્મચારીઓની જરૂર પડતી હતી, તે હવે 10 કર્મચારીઓ અને 10 AI આધારિત ડિજિટલ સહાયકોની મદદથી થઈ શકે છે. Fitch Ratingsએ પણ ચેતવણી આપી છે કે સૉફ્ટવેર વિકાસમાં ઑટોમેશન વધવાથી વિદેશમાં મોટી એન્જિનિયરિંગ ટીમો રાખવાનો ખર્ચ આધારિત લાભ ઘટી શકે છે.

મહિન્દ્રા ગ્રુપના ભૂતપૂર્વ અધિકારી જસપ્રીત બિન્દ્રાના મતે, કંપનીઓ હવે કર્મચારીઓ પરના ખર્ચમાં ઘટાડો કરીને ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, GPU અને AI સબ્સ્ક્રિપ્શન પર વધુ ખર્ચ કરી રહી છે. જોકે, AI ચલાવવાનો ખર્ચ પણ નોંધપાત્ર હોવાથી કંપનીઓએ બચત અને ટેકનોલોજીના ખર્ચ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે.

TCS, Infosys અને Wiproએ AI કંપનીઓ સાથે જોડાણ કર્યુંભારતીય IT કંપનીઓ હવે AIના યુગમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવા ભાગીદારી અને તાલીમ પર ભાર મૂકી રહી છે. TCSએ OpenAI સાથે, Infosysએ Anthropic સાથે અને Wiproએ Google Cloud સાથે સહયોગ વધાર્યો છે. આ ભાગીદારીનો હેતુ કંપનીઓમાં AI સાધનો અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કરી શકતા AI એજન્ટ્સનો ઉપયોગ વધારવાનો છે.

પરિવર્તનનો બીજો મહત્ત્વનો ભાગ કર્મચારીઓની તાલીમ છે. કંપનીઓ નવા કર્મચારીઓને AI સંબંધિત કૌશલ્યો શીખવવા માટે તાલીમ કાર્યક્રમો ચલાવી રહી છે. Infosysના વાર્ષિક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જનરેટિવ AI કેટલીક પરંપરાગત નોકરીઓનું સ્થાન લઈ શકે છે, પરંતુ ડેટા મેનેજમેન્ટ, AI એન્જિનિયરિંગ અને AIનું નેતૃત્વ કરવા જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી તકો પણ ઊભી થઈ શકે છે. અહેવાલમાં 9.2 કરોડ નોકરીઓ પર અસર અને આશરે 17 કરોડ નવી નોકરીઓ ઊભી થવાની સંભાવનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

ભવિષ્યમાં કૌશલ્ય અને AIનો ઉપયોગ નિર્ણાયક બનશેવિશ્વ આર્થિક મંચના અહેવાલ મુજબ, વૈશ્વિક IT સેવા ક્ષેત્રનાં 93 ટકા કામ AIથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ભારતમાં સર્વેમાં સામેલ 88 ટકા કંપનીઓએ AI અને માહિતી પ્રક્રિયા કરતી ટેકનોલોજીને કારોબારમાં પરિવર્તન લાવનાર મુખ્ય વલણ ગણાવ્યું હતું. ભારતની 86 ટકા કંપનીઓએ કર્મચારીઓને AI સાથે કામ કરવા માટે નવાં કૌશલ્યો શીખવવા અને તેમની ક્ષમતાઓ વધારવાની કામગીરી હાથ ધરી હોવાનું જણાવ્યું હતું.

AIના નિયમો અને દેખરેખના નિષ્ણાત રોહન શર્માના મતે, ભારતીય કંપનીઓ માટે AIના જોખમનું સંચાલન, નિયમોનું પાલન અને AI સિસ્ટમ વિશ્વસનીય રીતે કામ કરે તેની ખાતરી આપવા જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી તકો છે. તેમણે શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગ વચ્ચે સહયોગ વધારવાની પણ જરૂરિયાત દર્શાવી હતી, જેથી અભ્યાસક્રમો ઝડપથી બદલાતી ટેકનોલોજી સાથે સુસંગત રહે.

ભારતીય IT ક્ષેત્ર સામેનો પડકાર હવે માત્ર નવી પ્રોગ્રામિંગ ભાષા શીખવાનો નથી. કર્મચારીઓએ ડેટાબેઝ, નેટવર્કિંગ અને સમગ્ર ટેકનોલોજી સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવું પડશે. AIને કારણે કૌશલ્યોની ઉપયોગીતા ટૂંકા સમયગાળામાં બદલાઈ રહી છે, તેથી સતત શીખતા રહેવું અનિવાર્ય બનશે.

આગામી વર્ષોમાં ભારતીય IT કંપનીઓની સફળતા એના પર નિર્ભર રહેશે કે તેઓ સસ્તા કર્મચારીઓના જૂના મોડલથી આગળ વધીને AIને અસરકારક રીતે અપનાવી શકે છે કે નહીં. જે કંપનીઓ નવી ટેકનોલોજી, કર્મચારીઓની કુશળતા અને ગ્રાહકોને મળતાં પરિણામો પર ધ્યાન આપશે, તેઓ બદલાતા વૈશ્વિક બજારમાં પોતાની જગ્યા જાળવી શકશે.