Airfare Hike During Festivals: દિવાળી, ભાઈબીજ અને છઠ પૂજા જેવા મોટા તહેવારો દરમિયાન સ્થાનિક હવાઈ ટિકિટોના ભાવમાં ભારે વધારો થવાનો મુદ્દો હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. તહેવારોની મોસમમાં વિમાનન કંપનીઓ ટિકિટના ભાવમાં 700 ટકા સુધીનો વધારો કરી રહી હોવાનો આરોપ લગાવીને અદાલત પાસે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપની માગ કરવામાં આવી હતી. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે તાત્કાલિક સુનાવણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સોમવાર, 2 નવેમ્બરે અરજીનો ઉલ્લેખ થતાં જસ્ટિસ વિક્રમ નાથની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે અરજદારના વકીલને ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું, “હવાઈ મુસાફરી કરશો નહીં.”

આ ખંડપીઠમાં જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ ઉપરાંત જસ્ટિસ સંદીપ મહેતા અને જસ્ટિસ અપારેશ કુમાર સિંહનો સમાવેશ થાય છે. અરજદારના વકીલે દલીલ કરી હતી કે હવાઈ મુસાફરી એક આવશ્યક સેવા છે અને ટિકિટના ભાવમાં આટલો મોટો વધારો બંધારણના અનુચ્છેદ 14નું ઉલ્લંઘન છે. આ અનુચ્છેદ કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ આપવાની ખાતરી આપે છે. જોકે, અદાલતે તાત્કાલિક સુનાવણી માટે અરજી સ્વીકારી નહોતી.

તહેવારોમાં હવાઈ ભાડા પર મર્યાદા મૂકવાની માગ

આ મામલો સામાજિક કાર્યકર એસ. લક્ષ્મીનારાયણ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી એક પડતર જનહિત અરજી (PIL) સાથે જોડાયેલો છે. મૂળ અરજીમાં વિમાનન ક્ષેત્રમાં પારદર્શિતા લાવવા, મુસાફરોના હિતોનું રક્ષણ કરવા અને હવાઈ ભાડામાં અણધાર્યા વધારા પર નિયંત્રણ રાખવા માટે નિયમનકારી વ્યવસ્થા બનાવવાની માગ કરવામાં આવી છે.

અરજદારના જણાવ્યા મુજબ, મૂળ અરજીની આગામી સુનાવણી 16 નવેમ્બરે નક્કી કરવામાં આવી છે. ત્યાં સુધીમાં દિવાળી, ભાઈબીજ અને છઠ પૂજા દરમિયાન થતી મોટાભાગની મુસાફરી પૂર્ણ થઈ જશે. તેથી તહેવારોની વર્તમાન મોસમને ધ્યાનમાં રાખીને તાત્કાલિક સુનાવણી કરવાની અને હવાઈ ભાડા પર કામચલાઉ મર્યાદા નક્કી કરવાની માગ કરવામાં આવી હતી.

અરજદારની દલીલ છે કે તહેવારો દરમિયાન મુસાફરોની સંખ્યા વધવાની જાણ વિમાનન કંપનીઓને અગાઉથી હોય છે. તેમ છતાં આ સમયગાળામાં ટિકિટના ભાવ અનેક ગણા વધારી દેવામાં આવે છે. બીજી તરફ, તહેવારોની તારીખોમાં રેલવેની કન્ફર્મ ટિકિટો કેટલાંક અઠવાડિયાં પહેલાં જ પૂરી થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં બીમારી, પરિવારના સભ્યનું મૃત્યુ, રોજગાર અથવા તહેવાર માટે ઘરે જવા ઇચ્છતા લોકોને મોંઘી હવાઈ ટિકિટ ખરીદવાની ફરજ પડે છે.

દિલ્હી-કોલકાતા ટિકિટનો ભાવ ₹78,694 સુધી પહોંચ્યો

અરજીમાં વિવિધ સ્થાનિક હવાઈ માર્ગો પર ટિકિટના ભાવમાં થયેલા વધારાનાં ઉદાહરણો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. 29 ઑક્ટોબરના એક અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવવામાં આવ્યું કે દિલ્હીથી કોલકાતાની ટિકિટનો સામાન્ય ભાવ આશરે ₹10,000થી ₹11,000 હોય છે, પરંતુ 6 નવેમ્બરની મુસાફરી માટે આ જ ટિકિટનો ભાવ વધીને ₹78,694 સુધી પહોંચી ગયો હતો.

અન્ય માર્ગોના ભાડામાં થયેલા વધારાના આંકડા પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. બેંગલુરુથી દિલ્હીનું ભાડું ₹15,901થી વધીને બપોર સુધીમાં ₹40,506 થયું હોવાનું જણાવાયું છે. મુંબઈથી દિલ્હીનું ભાડું ₹11,531થી વધીને ₹60,577 અને દિલ્હીથી મુંબઈનું ભાડું ₹5,223થી વધીને ₹26,793 સુધી પહોંચ્યાનું અરજીમાં ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે.

ઈંધણના ભાવની દલીલ સામે અરજદારના સવાલ

વિમાનન કંપનીઓ સામાન્ય રીતે હવાઈ ભાડામાં વધારા પાછળ એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) એટલે કે વિમાનના ઈંધણના વધતા ભાવને જવાબદાર ગણાવે છે. જોકે, એસ. લક્ષ્મીનારાયણે આ દલીલ સામે સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમના મતે ઈંધણના ભાવમાં વધારો થાય તો ટિકિટના ભાવમાં મર્યાદિત વધારો સમજી શકાય, પરંતુ સામાન્ય ભાડાની સરખામણીમાં સાત ગણો વધારો યોગ્ય ઠરી શકે નહીં.

અરજીમાં એક જ માર્ગ પર એક જ દિવસે ઉડાન ભરતી ફ્લાઇટના ભાડામાં મોટા તફાવતનો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. અરજદારના જણાવ્યા મુજબ, સવારે 5 વાગ્યે અને બપોરે 3:45 વાગ્યે ઉડાન ભરતી ફ્લાઇટમાં ઈંધણનો વપરાશ લગભગ સમાન હોવા છતાં એક ફ્લાઇટનું ભાડું બીજી ફ્લાઇટ કરતાં અઢી ગણાથી પણ વધારે હોઈ શકે છે. તેમના મતે કંપનીઓ સંચાલન ખર્ચ કરતાં મુસાફરોની વધતી માગને વધુ મહત્ત્વ આપીને ભાવ નક્કી કરે છે.

રેલવે અને દવાઓના ભાવ સાથે સરખામણી

અરજીમાં રેલવે, આવશ્યક દવાઓ અને વીજળીના ભાવનું ઉદાહરણ આપીને હવાઈ ભાડા પર પણ નિયંત્રણની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે. અરજદારના જણાવ્યા મુજબ, રેલવેની ફ્લેક્સી-ફેર વ્યવસ્થામાં મૂળ ભાડાની સરખામણીમાં મહત્તમ 1.5 ગણા સુધીની મર્યાદાનું ઉદાહરણ છે. આવશ્યક દવાઓના ભાવ ડ્રગ્સ (પ્રાઇસ કંટ્રોલ) ઓર્ડર, 2013 હેઠળ નિયંત્રિત થાય છે, જ્યારે વીજળીના દર નિયમનકારી આયોગો નક્કી કરે છે.

અરજદારનું કહેવું છે કે હવાઈ પરિવહનને આવશ્યક સેવા તરીકે જોવામાં આવતું હોય તો તેની કિંમતો સંપૂર્ણપણે અનિયંત્રિત રાખવી યોગ્ય નથી. મુસાફરોને તહેવારો દરમિયાન અતિશય ભાડું ચૂકવવાની સ્થિતિમાંથી બચાવવા માટે સરકારની જવાબદારી બને છે.

સરકાર અને DGCAની ભૂમિકા પર સવાલ

અરજદારે કેન્દ્ર સરકાર અને નાગરિક ઉડ્ડયન મહાનિર્દેશાલય (DGCA) પર ભાડા નિયંત્રણ માટે ઉપલબ્ધ સત્તાનો અસરકારક ઉપયોગ ન કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. અરજીમાં એરક્રાફ્ટ રૂલ્સ, 1937ના નિયમ 135નો ઉલ્લેખ છે, જેને ભારતીય વિમાન અધિનિયમ, 2024 હેઠળ સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું છે. આ નિયમ મુજબ વિમાનન કંપનીઓએ સંચાલન ખર્ચ, યોગ્ય નફો અને સામાન્ય રીતે પ્રચલિત ભાડાને ધ્યાનમાં રાખીને ટિકિટના ભાવ નક્કી કરવા જોઈએ.

અરજીમાં DGCA પાસે અતિશય અથવા શિકારી કિંમત નિર્ધારણ સામે નિર્દેશ જાહેર કરવાની સત્તા હોવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે. અરજદારે બંધારણના અનુચ્છેદ 14, 19(1)(d) અને 21ના ઉલ્લંઘનનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે.

1 જાન્યુઆરી 2027થી નવા વિમાનન નિયમો અમલમાં આવશે

આ વિવાદ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે 1 નવેમ્બર 2026ના રોજ ભારતીય વિમાન નિયમો, 2026ને અધિસૂચિત કર્યા છે. આ નિયમો 1 જાન્યુઆરી 2027થી અમલમાં આવશે. નિયમ 192 હેઠળ અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં જનહિતને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારને વિમાનન કંપનીઓના ભાડા અંગે નિર્દેશ જાહેર કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. નિર્ધારિત વિમાનન સેવાઓ આપતી કંપનીઓએ સંચાલન ખર્ચ સહિત વિવિધ પરિબળોના આધારે ભાડું નક્કી કરવાનું રહેશે અને તેની માહિતી DGCAને આપવી પડશે.

જોકે, નવા નિયમો અમલમાં આવે તે પહેલાં વર્તમાન તહેવારોની મોસમમાં મુસાફરોને કોઈ રાહત મળશે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે તાત્કાલિક સુનાવણીનો ઇનકાર કર્યો હોવાથી હવે આ મામલે 16 નવેમ્બરે થનારી આગામી સુનાવણી પર નજર રહેશે.