Bharat Tiwari Encounter: બિહારના રાજકીય આકાશમાં અત્યારે એક એવો વિષય ચર્ચામાં છે જેણે રાજ્યની ન્યાય પ્રણાલી સામે ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. મુખ્યમંત્રી સમ્રાટ ચૌધરીએ જ્યારે ડીએમ-એસપી સાથેના એક સીધા સંવાદમાં એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે, ‘બળાત્કારી કે અપરાધીના ફોટા પર તેરમી પહેલા જ હાર ચડાવી દો’, ત્યારે કદાચ તેમણે પણ વિચાર્યું નહીં હોય કે આ નિવેદન બિહાર પોલીસ માટે ‘લાઇસન્સ ટુ કિલ’ બની જશે. પટનાના અધિવેશન ભવનમાં ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના રોજ યોજાયેલી એ કાર્યશાળા બાદ બિહારના જિલ્લાઓમાંથી એન્કાઉન્ટર અને ‘હાફ એન્કાઉન્ટર’ના સમાચાર એક ફેશન બની ગયા. પોલીસને એમ લાગવા માંડ્યું કે મુખ્યમંત્રીને ખુશ કરવાનો આ એકમાત્ર ટૂંકો રસ્તો છે. પરંતુ, યોગી આદિત્યનાથની નકલ કરવાની ઉતાવળમાં સમ્રાટ ચૌધરી આજે ભરત ભૂષણ તિવારી એન્કાઉન્ટર જેવા મામલામાં એવી રીતે ફસાયા છે કે આ આખી ઘટના તેમના ગળાનું હાડકું બની ગઈ છે.
સત્તાની હૂંફમાં પોલીસનો બેફામ બનતો અહંકાર
ભરત ભૂષણ તિવારીનું એન્કાઉન્ટર એ કોઈ સામાન્ય પોલીસ કાર્યવાહી નહોતી, પરંતુ તે સરકારના ‘ઓવર રિએક્શન’નું દુખદ પરિણામ હતું. એક માનસિક રીતે અસ્વસ્થ યુવકને ડોક્ટર પાસે લઈ જવાને બદલે પોલીસની ગોળીઓનો શિકાર બનાવવો એ દર્શાવે છે કે તંત્રમાં સંવેદનશીલતા મરી પરવારી છે. વરિષ્ઠ પત્રકાર ઓમ પ્રકાશ અશ્ક અને કૌશલેન્દ્ર પ્રિયદર્શી જેવા જાણકારોનું માનવું છે કે સમ્રાટ ચૌધરીએ પોલીસના મગજમાં જે હિંસાનું બીજ વાવ્યું હતું, તેનું આ ભયાનક ફળ છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં સુવેન્દુ અધિકારીએ પણ કડકાઈ બતાવી, પરંતુ તેમણે નીતીશ કુમારના ૨૦૦૫-૨૦૧૦ના ‘સુશાસન મોડેલ’ને અનુસરીને ગુનેગારોને પકડીને જેલમાં નાખવાનું કામ કર્યું, ન કે તેમને રસ્તા પર ઠાર મારવાનું. બિહારમાં સ્થિતિ તદ્દન વિપરીત છે; અહીં નેતાગીરી સાબિત કરવાના ચક્કરમાં પોલીસ હવે ‘જજ અને જલ્લાદ’ બંને બની ગઈ છે.
એન્કાઉન્ટર થિયરી: કાયદાનું શાસન કે આડેધડ હિંસા?
જ્યારે આત્મસમર્પણ કરનાર વ્યક્તિના પેટમાં ગોળી વાગે, ત્યારે પોલીસની ‘સેલ્ફ ડિફેન્સ’ની થિયરી પર કોણ ભરોસો કરે? એન્કાઉન્ટરના વધતા કિસ્સાઓ હવે માત્ર અપરાધ નિયંત્રણ નથી રહ્યા, પરંતુ તે વ્યક્તિગત અદાવત કે કોન્ટ્રેક્ટ કિલિંગનો એક નવો રસ્તો બની ગયા છે. બિહાર પોલીસમાં ડીજીપીથી લઈને એસએચઓ સુધીના સ્તરે તાલમેલનો અભાવ એ વાતની સાબિતી છે કે સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ ગઈ છે. ભરત તિવારી મામલે જ્યારે વીડિયો વાયરલ થયો, ત્યારે સરકાર અને પોલીસ વહીવટીતંત્ર લાચાર દેખાયું. મુખ્યમંત્રી પોતે ડીજીપીની અધૂરી માહિતી પર ભરોસો રાખીને નિવેદનો આપતા રહ્યા અને અંતે જ્યારે સત્ય બહાર આવ્યું, ત્યારે સરકારની આબરૂ આખા દેશમાં ધૂળમાં મળી ગઈ. આ કોઈ સુધારો નથી, આ સત્તાનો એક એવો નશો છે જે નિર્દોષોના જીવ પણ લઈ શકે છે.
પૂર્વ ડીજીપી અભયાનંદનો સ્પષ્ટ અને સચોટ મત
આ સમગ્ર વિષય પર બિહારના પૂર્વ ડીજીપી અભયાનંદના વિચારો અત્યંત મહત્વના છે. લેખક અને પત્રકાર પુષ્ય મિત્ર સાથેની વાતચીતમાં તેમણે સીધો અને સ્પષ્ટ સવાલ કર્યો છે: જો સરકારને એન્કાઉન્ટર જ પસંદ હોય, તો તેને કાયદાકીય માન્યતા કેમ નથી આપતી? વિધાનસભામાં કાયદો પસાર કરીને પોલીસને સ્પષ્ટ અધિકાર આપો, જેથી જવાબદારી પણ નક્કી થાય. અત્યારે સ્થિતિ એવી છે કે જો એન્કાઉન્ટર સરકારને પસંદ આવે તો પોલીસ હીરો છે, અને જો તે વિવાદમાં આવે તો પોલીસને બલિનો બકરો બનાવી દેવામાં આવે છે. કાયદાકીય માર્ગ અપનાવવાને બદલે ‘શોર્ટકટ’ અપનાવવાની આ હોડ બિહારની ન્યાય પ્રણાલીને પાયામાંથી હચમચાવી રહી છે. નીતીશ કુમારના શરૂઆતના સમયમાં આર્મ્સ એક્ટ અને સ્પીડી ટ્રાયલ દ્વારા ગુનાખોરી ઘટી હતી, પરંતુ હવે તો બધું જ બુલડોઝર અને એન્કાઉન્ટરની નીતિમાં ગાયબ થઈ ગયું છે.
સત્તાની સાખ પર સવાલ અને ન્યાયની આશા
સમ્રાટ ચૌધરીએ ન્યાયિક પંચની રચના કરીને પોતાની ભૂલ સ્વીકારી લીધી છે, પણ શું તે પૂરતું છે? પોલીસને ‘ટ્રિગર’ દબાવવાની છૂટ આપવી સહેલી છે, પરંતુ તેનાથી થતા નુકસાનની ભરપાઈ કરવી અશક્ય છે. વાહવાહી લૂંટવા માટે કરવામાં આવતી આવી કાર્યવાહી હંમેશા પાસો ઉલ્ટો પડતા સરકારોને જ ડૂબાડે છે. જ્યારે સરકાર ન્યાય માટે ધીરજ ગુમાવી દે છે અને પોલીસને અંધાધૂંધ ગોળીબારની છૂટ આપે છે, ત્યારે સામાજિક વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જાય છે. બિહારની જનતાને એન્કાઉન્ટર નથી જોઈતા, તેમને સુરક્ષિત વાતાવરણ અને ઝડપી ન્યાય જોઈએ છે. આ શોર્ટકાટ ન્યાય પ્રણાલીએ બિહારને કાયદાના રાજથી દૂર હિંસાના રાજ તરફ ધકેલી દીધું છે.
છેલ્લે, સવાલ એ છે કે શું આપણે કોર્ટ-કચેરીને એટલી બધી નકામી માની લીધી છે કે આપણે પોલીસને જ જલ્લાદ બનાવી દઈએ? બિહારની ઘટનાઓ સાબિત કરે છે કે જ્યારે રાજકીય મહત્વાકાંક્ષા કાયદાના શાસન પર હાવી થઈ જાય છે, ત્યારે નિર્દોષો ભોગ બને છે. સમ્રાટ ચૌધરીએ યોગી આદિત્યનાથ બનવાના ચક્કરમાં બિહારના મૂળભૂત માળખાને જ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે એન્કાઉન્ટરના આ રમતને બંધ કરીને ફરીથી કાયદાકીય માર્ગે તપાસ અને ટ્રાયલ પર ધ્યાન આપવામાં આવે. નહિતર, આગામી સમયમાં બિહારનું આ જ મોડેલ સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર બનીને ઉભરશે. પોલીસ તંત્રમાં જવાબદારી અને પારદર્શિતા લાવવી અનિવાર્ય છે, નહિતર ભરત તિવારી જેવા અનેક યુવાનો આ રીતે જીવ ગુમાવતા રહેશે અને સરકારની આબરૂ ધૂળમાં મળતી રહેશે.
આ પણ વાંચો:
