Chhattisgarh School Prayer: છત્તીસગઢની શાળાઓમાં હવે પુસ્તકો કરતા પૂજાપાઠનું મહત્વ વધી ગયું હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. રાજ્ય સરકારે તાજેતરમાં એક એવો આદેશ બહાર પાડ્યો છે જેણે શિક્ષણ જગતમાં ભારે વિવાદ જગાવ્યો છે. હવેથી રાજ્યની તમામ સરકારી અને ખાનગી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓએ દિવસમાં ત્રણ વાર પ્રાર્થના કરવી ફરજિયાત રહેશે. ૧૬ જૂન ૨૦૨૬થી શરૂ થતા શૈક્ષણિક સત્રમાં વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર ગણિત કે વિજ્ઞાન જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રગાન, રાષ્ટ્રગીત, દીપ મંત્ર, સરસ્વતી વંદના અને ગાયત્રી મંત્ર જેવા સંસ્કૃત શ્લોકોનો સામૂહિક પાઠ પણ કરવો પડશે. શિક્ષણ વિભાગનો દાવો છે કે આનાથી વિદ્યાર્થીઓમાં શિસ્ત અને દેશભક્તિ આવશે, પરંતુ સવાલ એ છે કે શું દેશભક્તિનો રસ્તો માત્ર અમુક ચોક્કસ ધાર્મિક શ્લોકોમાંથી જ પસાર થાય છે? આ આદેશનું ઉલ્લંઘન કરનાર પ્રિન્સિપાલ અને મેનેજમેન્ટ પર શિસ્તભંગના પગલાં લેવાની ચેતવણી આપીને સરકારે પોતાની તાનાશાહી માનસિકતા સ્પષ્ટ કરી દીધી છે.
સવારથી સાંજ સુધી ધાર્મિક રીતિ-રિવાજો: શિક્ષણમાં સંસ્કૃતિના નામે કયા એજન્ડાનો પ્રવેશ?
શાળાના સમયપત્રક પર નજર નાખતા લાગે છે કે જાણે આ કોઈ વિદ્યાલય નહીં પણ કોઈ ધાર્મિક સંસ્થા હોય. સવારની શરૂઆત રાષ્ટ્રગાન અને સરસ્વતી વંદના સાથે થશે, લંચ બ્રેક દરમિયાન ભજનોનું ગાયન થશે, અને શાળા છૂટતી વખતે ગાયત્રી મંત્રનું પઠન કરવું પડશે. રાજ્ય સરકાર આને ‘ભારતીય પરંપરા અને સંસ્કૃતિ’નું જતન ગણાવી રહી છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે શિક્ષણમાં આટલી બધી ધાર્મિક દખલગીરીનો હેતુ શું છે? કોઈ પણ બાળક જેની પોતાની આસ્થા અલગ છે અથવા જે નાસ્તિક છે, તેને પણ આ ધાર્મિક રીતિ-રિવાજો પાળવા માટે મજબૂર કરવામાં આવશે. શું આ ભારતનું બંધારણ આપણને શીખવે છે? શિક્ષણ તો પ્રશ્ન પૂછવાનું અને તર્ક કરવાનું સાધન હોવું જોઈએ, પરંતુ અહીં તો વિદ્યાર્થીઓને માત્ર ‘પરંપરાના પાઠ’ ગોખાવવાની ફરજ પાડવામાં આવી રહી છે.
બંધારણની મજાક અને ધર્મનિરપેક્ષતાનો અંત
વિપક્ષી કોંગ્રેસે આ નિર્ણયને સીધો જ RSS નો એજન્ડા ગણાવ્યો છે. કોંગ્રેસના પ્રવક્તા સુશીલ આનંદ શુક્લાનું કહેવું છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે, અને સરકારી શાળાઓમાં કોઈ એક ચોક્કસ વિચારધારાને લાદવી એ બંધારણની ભાવના વિરુદ્ધ છે. એસોસિએશન ફોર ધ પ્રોટેક્શન ઓફ સિવિલ રાઈટ્સ (APCR) એ તો આ આદેશને સંપૂર્ણપણે ‘અબંધારણીય’ ગણાવીને પાછો ખેંચવાની માંગ કરી છે. શિક્ષણ અને ધર્મ વચ્ચેની પાતળી રેખાને સરકારે જાણીજોઈને ભૂંસી નાખી છે. જ્યારે તમે રાજ્યના ભંડોળથી ચાલતી શાળાઓમાં કોઈ એક ધર્મની પ્રાર્થના ફરજિયાત કરો છો, ત્યારે તમે પરોક્ષ રીતે એ ધર્મને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છો અને અન્ય સમુદાયોના અસ્તિત્વને નકારી રહ્યા છો. આ વિદ્યાર્થીઓની પોતાની પસંદગીના ધર્મ કે આસ્થા પાળવાની સ્વતંત્રતાનું ખુલ્લું ઉલ્લંઘન છે.
શિક્ષણ અધિકારીઓનો ઉપયોગ: જ્ઞાનના રક્ષકો કે ધર્મના ચોકીદારો?
સરકાર માત્ર આદેશ જ નથી આપી રહી, પરંતુ જિલ્લા શિક્ષણ અધિકારીઓ પર પણ દબાણ લાવી રહી છે કે તેઓ આ આદેશને સખ્તીથી લાગુ કરાવે. શિક્ષણ અધિકારીઓનું કામ શાળાઓની ગુણવત્તા તપાસવાનું અને શિક્ષણ માટે જરૂરી સંસાધનો પૂરા પાડવાનું છે, પરંતુ સરકાર તેમને ‘ધર્મના ચોકીદાર’ બનાવી રહી છે. શું શિક્ષણ વિભાગનું કામ હવે બાળકો ભણી રહ્યા છે કે પ્રાર્થના કરી રહ્યા છે તે જોવાનું રહી ગયું છે? આ આદેશથી શિક્ષકો પણ મૂંઝવણમાં છે. જે સમય વિદ્યાર્થીઓને કંઈક નવું શીખવવામાં વાપરવો જોઈએ, તે સમય હવે પ્રાર્થનાના નામે વેડફાશે. એક તરફ ભારત વિશ્વગુરુ બનવાના સપના જોઈ રહ્યું છે, અને બીજી તરફ આપણે આપણા બાળકોને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ આપવાને બદલે કર્મકાંડમાં ફસાવી રહ્યા છીએ.
વિદ્યાર્થીઓની માનસિકતા પર અસર: શું આ આદેશથી સાચે જ શિસ્ત આવશે?
સરકારનો દાવો છે કે આનાથી શિસ્ત અને દેશભક્તિ આવશે. પરંતુ વાસ્તવમાં આનાથી વિદ્યાર્થીઓમાં કોઈ ખાસ ધાર્મિક વલણ પ્રત્યેની નકારાત્મકતા પેદા થઈ શકે છે. શાળા એ વિવિધતાનું કેન્દ્ર હોવું જોઈએ, જ્યાં દરેક સમુદાયના બાળકો સાથે મળીને જ્ઞાન મેળવે. જ્યારે કોઈ એક ધર્મની પ્રાર્થના ફરજિયાત કરવામાં આવે, ત્યારે જે બાળકો તે ધર્મ સાથે જોડાયેલા નથી, તેઓ પોતાની જાતને અલગ-થલગ અનુભવે છે. આ કોઈ શિસ્ત નથી, પણ એક પ્રકારનું ‘બૌદ્ધિક દબાણ’ છે. બંધારણ મુજબ, રાજ્યની કોઈપણ સંસ્થા કોઈ પણ ધર્મને પ્રોત્સાહન આપી શકતી નથી, તો પછી છત્તીસગઢ સરકાર આટલી હદે કેમ મક્કમ છે? કદાચ કારણ એ છે કે અહીં શિક્ષણ કરતા રાજકીય એજન્ડાનો પ્રભાવ વધારે છે.
જાગૃત નાગરિકો માટે લડાઈનો સમય
આ પરિપત્ર પાછો ખેંચવો અત્યંત જરૂરી છે. જો સરકાર આને પાછો નહીં ખેંચે, તો તે કોર્ટના દરવાજા સુધી પહોંચવાની પૂરી શક્યતા છે. ભારતીય શિક્ષણ પ્રણાલીમાં ધર્મના પ્રવેશને રોકવો એ દરેક શિક્ષક, વાલી અને નાગરિકની જવાબદારી છે. આપણે આપણા બાળકોને એવી રીતે તૈયાર કરવા જોઈએ જે પ્રશ્ન પૂછવાની ક્ષમતા રાખે, નહીં કે માત્ર આંધળું અનુસરણ કરે. છત્તીસગઢ સરકારનો આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં રાજ્યની શૈક્ષણિક સ્થિતિ માટે અત્યંત ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. શું આપણે આપણા બાળકોને ‘વૈજ્ઞાનિક’ બનાવીશું કે ‘કટ્ટરપંથી’? આ સવાલનો જવાબ છત્તીસગઢની જનતાએ અને ખાસ કરીને જાગૃત વાલીઓએ હવે સરકારને પૂછવો પડશે. સરકારે સમજવું જોઈએ કે દેશભક્તિ પ્રાર્થનાના ગાનમાં નથી, પણ દેશના વિકાસમાં અને બંધારણીય મૂલ્યોના જતનમાં રહેલી છે.
આ પણ વાંચો:
