Congress Nationalism BJP Politics: ભારતીય રાજકારણ હાલ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઉભું છે. એક તરફ ભાજપ લોકસભામાં સંપૂર્ણ બહુમતી ન હોવા છતાં, પ્રાદેશિક પક્ષોને નબળા પાડીને અથવા તેમને પોતાનામાં વિલીન કરીને ભારતને વ્યવહારિક રીતે એક-પક્ષીય શાસનવાળા દેશમાં પરિવર્તિત કરી રહી છે. બીજી તરફ, કોંગ્રેસ એકમાત્ર એવો પક્ષ બચ્યો છે જે ભાજપ સામે એક રાષ્ટ્રીય પડકાર તરીકે ઉભો રહી શકે. આ બે પક્ષો વચ્ચેનું સમીકરણ સૈદ્ધાંતિક રીતે તો દ્વિ-પક્ષીય હોવું જોઈએ, પરંતુ કોંગ્રેસની અત્યારની નબળી સ્થિતિ અને ભાજપ સામેના મુકાબલામાં તેના સતત પરાજયને કારણે આ વ્યવસ્થા એકતરફી બની રહી છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું કોંગ્રેસ પાસે ખરેખર કોઈ નક્કર વિકલ્પ કે ભવિષ્યનો ખાકો તૈયાર છે, કે પછી તે માત્ર વિરોધ કરવા ખાતર વિરોધ કરી રહી છે?
ભાજપના વિજયના ચાર મજબૂત સ્તંભ
ભાજપની રાજકીય ઉડાન પાછળ ચાર મુખ્ય ‘એન્જિન’ કામ કરી રહ્યા છે: કટ્ટરપંથી હિન્દુત્વ, ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ, જનકલ્યાણકારી યોજનાઓનું અસરકારક અમલીકરણ અને આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિકાસ. ભાજપ જ્યારે આ મુદ્દાઓ પર આગળ વધે છે, ત્યારે કોંગ્રેસ પાસે તેનો કોઈ પ્રભાવશાળી જવાબ હોતો નથી. કોંગ્રેસ હંમેશા ભાજપના દરેક પગલાને ખોટું ગણાવે છે, પરંતુ તે સત્તામાં આવે તો શું કરશે—અર્થતંત્ર, વિદેશ નીતિ કે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે—તે બાબતે તે અસ્પષ્ટ છે. ભાજપ પર ભ્રષ્ટાચાર કે મૂડીવાદના આરોપો લગાવવા એ રાજકારણનો હિસ્સો હોઈ શકે, પરંતુ મતદાતાઓ ત્યારે જ કોંગ્રેસને પસંદ કરશે જ્યારે તેમને કોઈ સ્પષ્ટ વિકલ્પ દેખાશે.
હિન્દુત્વ અને જનકલ્યાણની સીમાઓ
હિન્દુત્વના મુદ્દા પર કોંગ્રેસે ભાજપનો મુકાબલો કરવાનો પ્રયાસ કરવો એ હાર સ્વીકારી લેવા જેવું છે. જે જમીન પર ભાજપે પોતાની પકડ મજબૂત કરી લીધી છે, ત્યાં કોંગ્રેસ મંદિરોના દર્શન કરીને કે અન્ય ધાર્મિક પ્રતીકો અપનાવીને ખાસ કોઈ ફરક પાડી શકતી નથી. શિવસેનાના ઉદાહરણ પરથી શીખવા મળે છે કે મહારાષ્ટ્રવાદ છોડી હિન્દુત્વ અપનાવવાની ભૂલે તેમને નબળા પાડ્યા અને ભાજપને મજબૂત કર્યા. જનકલ્યાણના મુદ્દે કોંગ્રેસ વચનો આપીને કર્ણાટક અને તેલંગાણામાં સફળ રહી છે, પરંતુ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કે વિકાસની અન્ય પરિયોજનાઓ પર તે ઘણીવાર નકારાત્મક વલણ અપનાવતી જોવા મળે છે, જે તેને વિકાસવિરોધી હોવાની છાપ આપે છે.
રાષ્ટ્રવાદનો મુદ્દો: કોંગ્રેસનો ખોવાયેલો રસ્તો
કોંગ્રેસ માટે રાષ્ટ્રવાદનો મુદ્દો સૌથી મહત્વપૂર્ણ હોવા છતાં, ૨૦૧૪ પછી તેણે આ મુદ્દે જે ભૂમિકા ભજવી છે તે રહસ્યમય છે. ઈન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વમાં પાકિસ્તાનના બે ટુકડા કરવાથી લઈને, લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના સમયમાં જીતેલી જંગ હોય કે ઓપરેશન બ્લૂસ્ટાર અને પંજાબ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદ સામેની કઠોર લડાઈ, કોંગ્રેસ ક્યારેય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મામલે નબળી રહી નથી. ઈન્દિરા ગાંધી કે રાજીવ ગાંધી હોય કે નરસિંહ રાવ, દરેક નેતાએ રાષ્ટ્રહિતને સર્વોપરી ગણ્યું છે. છતાં, અત્યારની કોંગ્રેસ રાષ્ટ્રવાદના તે પાયાના મૂલ્યોથી કેમ દૂર થઈ ગઈ છે, તે સમજવું મુશ્કેલ છે. ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદનો વિરોધ કરવા જતાં કોંગ્રેસ ક્યારેક દેશની સેનાના મનોબળ પર જ સવાલ ઉઠાવતી જોવા મળે છે.
સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ અને રાજકીય ભૂલો
સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક, બાલાકોટ હવાઈ હુમલો કે ગલવાન ખીણના વિવાદ જેવા મુદ્દાઓ પર કોંગ્રેસના નેતાઓ દ્વારા પુરાવા માંગવા કે સેનાની કામગીરી પર શંકા કરવી એ પાર્ટી માટે આત્મઘાતી સાબિત થયું છે. રાહુલ ગાંધીના કેટલાક નિવેદનો, જેમ કે ‘ચીનીઓએ જમીન કબજે કરી લીધી છે’, તેનો ઉપયોગ ભાજપ દ્વારા તેમને રાષ્ટ્રવિરોધી ગણાવવા માટે કરવામાં આવ્યો. સેનાના વખાણ કરવાને બદલે કે સરકારની નીતિઓની ટીકા કરવાને બદલે, કોંગ્રેસના નેતાઓ જે રીતે સેનાની ક્ષમતા પર જ પ્રશ્નો ઉઠાવે છે, તે જનતાને પસંદ આવતું નથી. આ પ્રકારનું વલણ માત્ર ભાજપને રાજકીય લાભ અપાવે છે.
નેતૃત્વની ભૂમિકા અને તુલનાત્મક અભ્યાસ
જો ઈન્દિરા ગાંધી આજે હોત તો તેઓ કેવી રીતે વર્તત? તેઓ સંભવતઃ સેનાના પરાક્રમને બિરદાવત અને સરકારની નિષ્ફળતાઓ પર આકરા પ્રહાર કરત. તેઓ સેનાને સરકારથી અલગ રાખીને હંમેશા તેના સમર્થનમાં રહેત. આજના નેતાઓએ પણ સેનાના વખાણ કરીને, તેની અજેયતાને સ્વીકારીને, સરકારની વહીવટી અને વ્યૂહાત્મક ખામીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. સેનાએ જ્યારે ચમત્કાર કરી બતાવ્યો હોય ત્યારે તેના પર શંકા કરવાને બદલે, સરકારની નીતિઓની ટીકા એ જ પરિપક્વ રાજકારણ છે. પરંતુ કોંગ્રેસ આ તફાવત કરવામાં સતત નિષ્ફળ રહી છે.
ભવિષ્યનું દ્વિ-પક્ષીય રાજકારણ
ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ એ પ્રાચીન, મધ્યકાલીન અને આધુનિક ઈતિહાસનો સમન્વય છે. ભાજપે આ રાષ્ટ્રવાદનું હિન્દુકરણ કર્યું છે, પરંતુ કોંગ્રેસ આ મુદ્દે અસંમત થઈ શકે છે. પરંતુ જો તે સતત એમ કહેતી રહેશે કે ભારત અને તેની સેના દરેક મોરચે હારી રહી છે, તો મતદાતાઓ ક્યારેય તેમનો વિશ્વાસ નહીં કરે. જો કોંગ્રેસ પોતાની આ કાર્યશૈલીમાં સુધારો નહીં કરે, તો આજે જે દ્વિ-પક્ષીય વ્યવસ્થા દેખાય છે, તે સંપૂર્ણપણે એક-પક્ષીય પ્રણાલીમાં બદલાઈ જશે. ભારત માટે એક મજબૂત અને રાષ્ટ્રીય હિતોને સમજનાર વિપક્ષની ખૂબ જરૂર છે, અને આ જરૂરિયાત કોંગ્રેસે જ પૂરી કરવી પડશે.
આ પણ વાંચો:
