Fake Expiry Date Scam: મહારાષ્ટ્રના નવી મુંબઈમાં સામે આવેલા એક કથિત કૌભાંડે પેકેટબંદ ખાદ્યસામગ્રીની સલામતી અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. તુરભે વિસ્તારમાં આવેલા એક ગોડાઉનમાં એક્સપાયર થઈ ગયેલા ખાદ્યપદાર્થોની અસલી એક્સપાયરી ડેટ કેમિકલની મદદથી દૂર કરીને તેના પર નવી તારીખ છાપવામાં આવતી હોવાનો મામલો તપાસ દરમિયાન સામે આવ્યો છે. આ પ્રકારનો માલ ફરી બજારમાં સપ્લાય કરવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી હોવાની માહિતી મળ્યા બાદ મહારાષ્ટ્ર ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન અને નવી મુંબઈ પોલીસની ક્રાઈમ બ્રાંચે સંયુક્ત કાર્યવાહી કરી હતી.
નવી મુંબઈમાં દરોડા દરમિયાન 75 લાખથી વધુનો માલ જપ્ત
તુરભે વિસ્તારમાં સાધના એન્ટરપ્રાઇઝિસ નામના ગોડાઉન પર અચાનક દરોડો પાડવામાં આવ્યો હતો. તપાસ દરમિયાન અધિકારીઓને મોટી માત્રામાં એક્સપાયર થયેલો પેકેટબંદ ખાદ્ય અને પીણાંનો જથ્થો મળી આવ્યો હતો. આ માલની અંદાજિત કિંમત રૂ. 75 લાખથી વધુ હોવાનું જણાવાયું છે. જપ્ત કરાયેલા સામાનમાં મેગી મસાલા નૂડલ્સ, લેઝ, ચિપ્સ, કુરકુરે, નૂડલ્સના વિવિધ ઉત્પાદનો, સૂપ તથા થમ્સઅપ અને લિમ્કા જેવી સોફ્ટ ડ્રિંક્સની બોટલોનો સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવાયું છે.
અસલી એક્સપાયરી ડેટ ભૂંસી નવી તારીખ છાપવાનો આરોપ
તપાસમાં સામે આવેલી માહિતી મુજબ, આરોપીઓ એક્સપાયર થઈ ગયેલા ખાદ્યપદાર્થો સસ્તા ભાવે ખરીદતા હતા. ત્યારબાદ પેકેટ પર છપાયેલી અસલી એક્સપાયરી ડેટને કેમિકલ અને થિનરની મદદથી દૂર કરવામાં આવતી હતી. ત્યાર પછી હાઈટેક ઇંકજેટ પ્રિન્ટરનો ઉપયોગ કરીને પેકેટ પર નવી મેન્યુફેક્ચરિંગ અને એક્સપાયરી ડેટ છાપવામાં આવતી હોવાનો આરોપ છે.
આ મામલામાં સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે કેટલાક પેકેટ પર ઓક્ટોબર 2026 સુધીની ભવિષ્યની તારીખો પણ છાપવામાં આવી હોવાનું તપાસમાં જાણવા મળ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. એટલે કે ગ્રાહકને પ્રોડક્ટ તાજી અને ઉપયોગ માટે યોગ્ય હોવાનો ભાસ થાય તે રીતે પેકેટમાં છેડછાડ કરવામાં આવતી હોવાની શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
10થી વધુ એજન્સીઓના કનેક્શનની તપાસ
દરોડા દરમિયાન તપાસ એજન્સીઓને આ સમગ્ર નેટવર્ક સાથે જોડાયેલી 10થી વધુ એક્સપોર્ટર એજન્સીઓના નામ મળ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. આમાંથી કેટલાક લોકો એક્સપાયર થયેલો માલ ખરીદીને વિદેશ મોકલવાના હતા, જ્યારે કેટલાક માલને સ્થાનિક બજારમાં સપ્લાય કરવાની તૈયારીમાં હોવાનું સામે આવ્યું હતું. આ કનેક્શનને ધ્યાનમાં રાખીને તપાસનો વ્યાપ વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો છે.
ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન દ્વારા મુંબઈના અંધેરી, મુલુંડ, ભિવંડી, ઠાણે અને છત્રપતિ સંભાજીનગર સહિત વિવિધ વિસ્તારોમાં પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. નવથી વધુ શંકાસ્પદ સ્થળો અને ગોડાઉનોની તપાસ કરીને આ નેટવર્ક ક્યાં સુધી ફેલાયેલું છે તે શોધવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટર લાયસન્સ સસ્પેન્ડ
ખાદ્યસામગ્રી સાથે ગંભીર પ્રકારની છેડછાડના આરોપોને પગલે સંબંધિત ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટરો સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. તપાસમાં સંડોવણી સામે આવ્યા બાદ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશનના કમિશનર દ્વારા તેમના ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટર લાયસન્સ તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. લાયસન્સ સસ્પેન્ડ થવાથી સંબંધિત વ્યવસાયીઓ માટે ખાદ્યસામગ્રીનો વેપાર ચાલુ રાખવો મુશ્કેલ બનશે.
મૂળ બ્રાન્ડ કંપનીઓ સામે આરોપ નહીં
આ સમગ્ર મામલામાં એક મહત્વની બાબત એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે કે મેગી જેવી પ્રોડક્ટ બનાવતી નેસ્લે અથવા થમ્સઅપ અને લિમ્કા જેવી સોફ્ટ ડ્રિંક્સ સાથે સંકળાયેલી પેપ્સીકો જેવી મૂળ કંપનીઓ સામે આ કૌભાંડમાં કોઈ આરોપ મૂકવામાં આવ્યો નથી. રજૂઆત મુજબ, મૂળ ઉત્પાદકો દ્વારા પેકેટ પર યોગ્ય એક્સપાયરી ડેટ છાપીને માલ બજારમાં મોકલવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ કથિત રીતે કેટલાક લોકોએ આ અસલી પેકેટ સાથે છેડછાડ કરીને નવી તારીખો છાપવાનો ગેરકાયદેસર પ્રયાસ કર્યો હતો.
એક્સપાયર થયેલો ખોરાક સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી બની શકે
ખાદ્યપદાર્થ તેની નિર્ધારિત સમયમર્યાદા વટાવી જાય પછી તેની ગુણવત્તા અને સલામતી અંગે સવાલ ઊભા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને યોગ્ય રીતે સંગ્રહ ન કરાયેલી વસ્તુઓમાં બગાડ, માઇક્રોબાયલ વૃદ્ધિ અથવા અન્ય ગુણવત્તા સંબંધિત સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. તેથી એક્સપાયરી ડેટ સાથે છેડછાડ કરીને આવા ઉત્પાદનો ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવામાં આવે તો તે ગંભીર જાહેર આરોગ્યનો મુદ્દો બની શકે છે.
બાળકો અને વૃદ્ધો સહિત સંવેદનશીલ લોકો માટે બગડેલો અથવા અસુરક્ષિત ખોરાક ખાસ જોખમી બની શકે છે. આવા ખોરાકના સેવનથી ફૂડ પોઈઝનિંગ જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. ઉલટી, પેટમાં દુખાવો, ઝાડા અને અન્ય તકલીફો થઈ શકે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં તબીબી સારવારની જરૂર પડી શકે છે.
એક્સપાયરી, યુઝ બાય અને બેસ્ટ બિફોર વચ્ચેનો તફાવત સમજો
ગ્રાહકોએ પેકેટ પર લખાયેલી તારીખોને ધ્યાનથી સમજવી જરૂરી છે. એક્સપાયરી ડેટ અથવા યુઝ બાય જેવી તારીખો ઉત્પાદનની સલામતી સાથે જોડાયેલી હોય છે. આવી તારીખ પસાર થઈ ગઈ હોય તો પ્રોડક્ટનો ઉપયોગ ન કરવો વધુ સલામત છે. માત્ર પેકેટ દેખાવમાં સારું હોય અથવા ઉત્પાદનની કિંમત વધુ હોય તેના આધારે તેને ઉપયોગમાં લેવું યોગ્ય નથી.
બીજી તરફ બેસ્ટ બિફોર તારીખનો અર્થ અલગ હોઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે આ તારીખ સુધી ઉત્પાદક ઉત્પાદનની ગુણવત્તા, સ્વાદ, સુગંધ અને અન્ય લક્ષણો શ્રેષ્ઠ રહેવાની અપેક્ષા દર્શાવે છે. બેસ્ટ બિફોર પછી ગુણવત્તામાં ઘટાડો થઈ શકે છે. જોકે ગ્રાહકોએ હંમેશા ઉત્પાદનના લેબલ પર આપેલી સૂચનાઓ અને લાગુ પડતા ખાદ્ય સુરક્ષા નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ.
ખરીદી વખતે પેકેટની તારીખ ચોક્કસ તપાસો
ગ્રાહકોએ કરિયાણાની દુકાન, સુપર માર્કેટ કે મોટા મોલમાંથી પેકેટબંદ વસ્તુ ખરીદતી વખતે કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. સૌથી પહેલાં પેકેટની પાછળ અથવા નિર્ધારિત જગ્યાએ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને એક્સપાયરી ડેટ તપાસવી જોઈએ. તારીખ ખૂબ જ ઝાંખી હોય, અક્ષરો અસમાન દેખાતા હોય અથવા તારીખ ભૂંસાઈ ગયેલી જણાય તો તે પ્રોડક્ટ ખરીદવાનું ટાળવું જોઈએ.
જો મૂળ પ્રિન્ટિંગની ઉપર અલગથી સ્ટીકર ચોંટાડીને નવી તારીખ દર્શાવવામાં આવી હોય તો પણ ગ્રાહકોએ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. શંકાસ્પદ પેકેટ અંગે વેપારી પાસેથી સ્પષ્ટતા માંગવી અને જરૂર પડે તો પ્રોડક્ટ ન ખરીદવી વધુ યોગ્ય છે.
ખરીદીનું બિલ રાખવું પણ એટલું જ મહત્વનું
ગ્રાહકોએ ખાદ્યપદાર્થોની ખરીદી વખતે પાકું બિલ લેવાની ટેવ રાખવી જોઈએ. બિલમાં પ્રોડક્ટ ક્યાંથી અને ક્યારે ખરીદવામાં આવી હતી તેનો પુરાવો રહે છે. જો પછીથી પ્રોડક્ટ અંગે કોઈ ફરિયાદ ઊભી થાય તો આ પુરાવો ફરિયાદની પ્રક્રિયામાં ઉપયોગી બની શકે છે.
કોઈ પ્રોડક્ટ નકલી હોવાનું જણાય, એક્સપાયર થયેલો માલ વેચાતો હોવાની શંકા હોય અથવા પેકેટની તારીખ સાથે છેડછાડ જણાય તો ગ્રાહકોએ સંબંધિત સત્તાવાળાઓને ફરિયાદ કરવી જોઈએ. રજૂઆત મુજબ રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઈનનો નંબર 180011400 પણ જણાવવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત FSSAIની સંબંધિત વ્યવસ્થા મારફતે પણ ફરિયાદ કરી શકાય છે.
ગુજરાતમાં પણ ગ્રાહકોએ સાવચેત રહેવાની જરૂર
આ ઘટના મહારાષ્ટ્રમાં સામે આવી હોવા છતાં ગુજરાતના ગ્રાહકો માટે પણ આ મામલો ચેતવણીરૂપ છે. ગુજરાતમાં અગાઉ નકલી ઘી, નકલી પનીર, નકલી બટર અને નકલી ચીઝ સહિતની ખાદ્યસામગ્રી અંગે વિવિધ પ્રકારના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે. તેથી માત્ર મોટા બ્રાન્ડનું નામ જોઈને ઉત્પાદન સુરક્ષિત છે એવું માની લેવાને બદલે પેકેટની તારીખ, સીલ, લેબલ અને ઉત્પાદનની સ્થિતિ તપાસવી જરૂરી છે.
ગ્રાહક જાગૃતિથી ગેરકાયદેસર વેપાર પર લગાવી શકાય અંકુશ
એક્સપાયરી ડેટ સાથે છેડછાડ કરીને ખાદ્યપદાર્થો વેચવાનો કોઈપણ પ્રયાસ ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે. નવી મુંબઈમાં થયેલી કાર્યવાહી બાદ હવે તપાસ એજન્સીઓ આ કથિત નેટવર્ક સાથે જોડાયેલા અન્ય લોકો અને સ્થળો સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. બીજી તરફ ગ્રાહકો માટે સૌથી મહત્વનો સંદેશ એ છે કે પેકેટબંદ ખાદ્યસામગ્રી ખરીદતી વખતે થોડો સમય કાઢીને લેબલ અને તારીખ તપાસવી જોઈએ. શંકાસ્પદ પ્રોડક્ટ મળે તો તેને અવગણવાને બદલે યોગ્ય સત્તાવાળાને ફરિયાદ કરવી જોઈએ, જેથી આવા ગેરકાયદેસર વેપાર સામે કાર્યવાહી થઈ શકે.
