Fake High Court Orders: ભારતમાં ઑનલાઇન વેબસાઇટ બ્લોક કરવાની સરકારી પ્રક્રિયા સામે ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. Reutersની તપાસમાં ખુલાસો થયો છે કે બે હાઈકોર્ટના નામે બનાવટી આદેશો રજૂ કરીને 129 ઑનલાઇન બેટિંગ વેબસાઇટ બ્લોક કરાવવામાં આવી હતી. રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે પોતાના નામે જાહેર થયેલા આદેશને નકલી ગણાવ્યો હતો, જ્યારે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે પણ આવો કોઈ આદેશ આપ્યો ન હોવાનું સ્પષ્ટ કર્યું હતું. આ મામલે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે 6 નવેમ્બરે પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવી હતી અને અજાણ્યા લોકો સામે છેતરપિંડી તથા દસ્તાવેજોની બનાવટની તપાસ શરૂ થઈ છે.
આ ઘટના મહત્ત્વની છે, કારણ કે સરકાર પાસે કાયદા હેઠળ વેબસાઇટ અને ઑનલાઇન સામગ્રી બ્લોક કરવાની સત્તા છે. જો બનાવટી ન્યાયિક આદેશોના આધારે સરકારી કાર્યવાહી થઈ શકે, તો તેનો ઉપયોગ કોઈપણ સંસ્થા કે વેબસાઇટની ઑનલાઇન હાજરીને નુકસાન પહોંચાડવા માટે થઈ શકે છે.
બે કથિત આદેશોના આધારે 129 વેબસાઇટ બ્લોક
Reutersના અહેવાલ મુજબ, દૂરસંચાર વિભાગે 21 જુલાઈ અને 2 સપ્ટેમ્બરે ઇન્ટરનેટ સેવા આપતી કંપનીઓને બે નિર્દેશો મોકલ્યા હતા. આ નિર્દેશો સાથે રાજસ્થાન અને અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નામે તૈયાર કરાયેલા કથિત ન્યાયિક આદેશો જોડવામાં આવ્યા હતા.
પ્રથમ નિર્દેશમાં 34 બેટિંગ વેબસાઇટ બ્લોક કરવા જણાવાયું હતું, જ્યારે બીજા નિર્દેશમાં 95 વેબસાઇટ સામે કાર્યવાહી કરવાનો આદેશ હતો. આમ, કુલ 129 વેબસાઇટ બ્લોક કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરાઈ હતી.
બેટિંગ અને જુગાર સાથે જોડાયેલી અનેક પ્રવૃત્તિઓ ભારતમાં કાયદા હેઠળ પ્રતિબંધિત છે. જોકે, આ મામલામાં મુખ્ય પ્રશ્ન વેબસાઇટની પ્રવૃત્તિઓનો નહીં, પરંતુ સરકારી કાર્યવાહી માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા કથિત અદાલતી આદેશોની પ્રમાણિકતાનો છે.
રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે આદેશને નકલી ગણાવ્યો
Reutersની તપાસમાં રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના નામે જાહેર કરાયેલો આદેશ અદાલતના ઑનલાઇન રેકોર્ડમાં મળ્યો નહોતો. આ અંગે પૂછપરછ કરવામાં આવતાં હાઈકોર્ટના રજિસ્ટ્રારે ઇમેઇલ દ્વારા જણાવ્યું હતું કે આદેશ નકલી હોવાનું જણાય છે અને અદાલતના સર્વર પર પણ ઉપલબ્ધ નથી.
કથિત આદેશ 19 જુલાઈના રોજ રાત્રે 8:59 વાગ્યે દૂરસંચાર વિભાગને ઇમેઇલ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ‘આર્યન ચૌધરી’ નામની વ્યક્તિની સહી હતી અને તેને એડવોકેટ-ઑન-રેકોર્ડ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, Reutersએ આપેલા ઇમેઇલ સરનામે સંપર્ક કરતાં ‘Recipient not found’નો સંદેશ મળ્યો હતો.
આદેશમાં 24 કલાકની અંદર કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ હતો. સાથે એવો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો હતો કે આદેશ હાઈકોર્ટના રજિસ્ટ્રારની સહી અને અદાલતની મહોર સાથે જાહેર કરાયો છે.
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નામે QR કોડવાળો નકલી આદેશ
બીજો આદેશ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નામે મોકલવામાં આવ્યો હતો. તેમાં અદાલતનો લોગો, મહોર અને QR કોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. સામાન્ય રીતે QR કોડ દ્વારા ન્યાયિક આદેશની પ્રમાણિકતા તપાસી શકાય છે. પરંતુ આ કિસ્સામાં કોડ સ્કેન કરતાં અદાલતનો સત્તાવાર રેકોર્ડ ખુલવાને બદલે એક સામાન્ય વેબપેજ પર કેસ નંબર ‘Writ — A 30480/2026’ દેખાતો હતો.
આ કથિત આદેશ ‘કાર્તિકેય પાંડે’ નામથી ઓળખ આપનાર વ્યક્તિએ 22 ઑગસ્ટે ભારતીય અધિકારીઓને મોકલ્યો હતો. Reutersએ તેના ઇમેઇલ સરનામે પ્રશ્નો મોકલ્યા હતા, પરંતુ કોઈ જવાબ મળ્યો નહોતો.
ત્યારબાદ સરકારી અધિકારીઓ વચ્ચે આ અંગે ઇમેઇલ દ્વારા વાતચીત થઈ હતી. એક અધિકારીએ કાર્યવાહીનો અહેવાલ એટલે કે Action Taken Report પણ માગ્યો હતો. અંતે 2 સપ્ટેમ્બરે દૂરસંચાર વિભાગે ઇન્ટરનેટ સેવા આપતી કંપનીઓને 95 બેટિંગ વેબસાઇટ બ્લોક કરવા તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
6 નવેમ્બરે પોલીસ ફરિયાદ, તપાસ શરૂ
Reutersના પ્રશ્નો બાદ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે કથિત આદેશની તપાસ કરી હતી. તપાસમાં આદેશ નકલી હોવાનું સામે આવ્યું હતું. જસ્ટિસ ગરિમા પ્રસાદની કચેરીએ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેમના નામે આવો કોઈ આદેશ આપવામાં આવ્યો નહોતો.
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે 6 નવેમ્બરે પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવી હતી. અજાણ્યા લોકો સામે દસ્તાવેજોની બનાવટ અને છેતરપિંડીના આરોપોની તપાસ શરૂ કરવામાં આવી છે. ઉત્તર પ્રદેશના વરિષ્ઠ સાયબર અપરાધ અધિકારી ઘનશ્યામ યાદવે જણાવ્યું હતું કે આ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનો વાસ્તવિક આદેશ નથી. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે તપાસ ચાલુ છે અને અત્યાર સુધી કોઈની ધરપકડ કરવામાં આવી નથી.
સરકારી બ્લોકિંગ પ્રક્રિયા પર સવાલ
આ મામલો સામે આવ્યા બાદ સરકારી અધિકારીઓએ ન્યાયિક આદેશોની ખરાઈ કેવી રીતે કરી હતી તે અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. દૂરસંચાર વિભાગે Reutersના પ્રશ્નોનો જવાબ આપ્યો નહોતો.
ભારતમાં સરકાર અને પોલીસ ઑનલાઇન સામગ્રી તથા વેબસાઇટ દૂર કરવા માટે કાયદાકીય સત્તાનો ઉપયોગ કરે છે. સરકાર આવી કાર્યવાહી પાછળ જનહિત, કાયદો અને વ્યવસ્થા તથા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનાં કારણો રજૂ કરે છે. બીજી તરફ, ટીકાકારોનું કહેવું છે કે આ સત્તાનો ઉપયોગ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર વધુ નિયંત્રણ મૂકવા માટે થઈ શકે છે.
આ ઘટનામાં 129 બેટિંગ વેબસાઇટ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ બનાવટી આદેશોના આધારે કોઈપણ વેબસાઇટને બ્લોક કરવાની શક્યતા ચિંતાજનક છે.
X પર પણ પોલીસના નકલી નિર્દેશનો મામલો
તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ Xએ અદાલતને જણાવ્યું હતું કે બે સંસ્થાઓનાં એકાઉન્ટ દૂર કરવાની ચેતવણી આપતા પોલીસના કેટલાક નિર્દેશો નકલી હોવાનું તપાસમાં જાણવા મળ્યું હતું. આ સંસ્થાઓ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલી હતી.
X અગાઉ પણ ભારતમાં સરકારની વધતી ઑનલાઇન બ્લોકિંગ સત્તાઓને અદાલતમાં પડકારી ચૂક્યું છે. આ નવા કિસ્સાએ સરકારી અથવા ન્યાયિક આદેશોના નામે બનાવટી દસ્તાવેજો રજૂ કરીને ઑનલાઇન સામગ્રી દૂર કરાવવાના જોખમને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ પણ નકલી ન્યાયિક આદેશો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી ચૂકી છે
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ ન્યાયાધીશોની નકલી સહીવાળા આદેશો અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે આવા કૃત્યો ન્યાય વ્યવસ્થા અને લોકોના વિશ્વાસને નુકસાન પહોંચાડે છે.
જુલાઈમાં સુપ્રીમ કોર્ટે એક ટ્રિબ્યુનલના એવા આદેશો પણ રદ કર્યા હતા, જેમાં અસ્તિત્વમાં જ ન હોય તેવા ન્યાયિક ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત AI દ્વારા બનાવવામાં આવતા નકલી કાનૂની સંદર્ભો અંગે પણ વિવિધ દેશોમાં ચિંતા વધી રહી છે.
129 વેબસાઇટ બ્લોક કરાવવાના આ કિસ્સાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ડિજિટલ યુગમાં સરકારી કાર્યવાહી પહેલાં ન્યાયિક દસ્તાવેજોની સત્તાવાર ચકાસણી અત્યંત જરૂરી છે. હવે તપાસમાં એ જાણવું મહત્ત્વનું રહેશે કે આ નકલી આદેશો કોણે તૈયાર કર્યા અને સરકારી પ્રક્રિયામાં તેઓ કેવી રીતે સ્વીકારાયા.
