IDBI Bank Sale Controversy: IDBI બેંકના ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા વચ્ચે કેનેડાના ફેયરફેક્સ ફાઇનાન્શિયલ હોલ્ડિંગ્સ સાથે જોડાયેલી ભારતીય કંપનીઓમાં પૂર્વ સરકારી અધિકારીઓ, નિયમનકારો અને જાહેર ક્ષેત્રની નાણાકીય સંસ્થાઓના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની નિમણૂકો ચર્ચામાં આવી છે. એક તપાસ અનુસાર, ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલા નેટવર્કમાં કુલ 17 પૂર્વ જાહેર અધિકારીઓ સામેલ છે. તેમાં નીતિ આયોગના પૂર્વ CEO અમિતાભ કાંત, RBIના પૂર્વ ડેપ્યુટી ગવર્નર, SEBIના પૂર્વ સભ્ય, પૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ અને LICના પૂર્વ અધ્યક્ષ સહિતના નામોનો સમાવેશ થાય છે.
આ નિમણૂકોને કારણે IDBI બેંકના વેચાણ દરમિયાન હિતોના સંભવિત ટકરાવ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને LICના પૂર્વ સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર ગુરુમૂર્તિ મહાલિંગમનો કિસ્સો ચર્ચામાં છે. તેઓ એક જ સમયગાળામાં IDBI બેંકમાં હિસ્સેદારી ધરાવતી LIC અને ફેયરફેક્સના નિયંત્રણ હેઠળની થોમસ કુક ઇન્ડિયા, બંનેના બોર્ડમાં સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર હતા.
જોકે, અત્યાર સુધી એવો કોઈ જાહેર પુરાવો સામે આવ્યો નથી કે આ અધિકારીઓએ IDBI બેંકના વેચાણને પ્રભાવિત કર્યું હોય અથવા વેચાણ પ્રક્રિયામાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હોય. તેમ છતાં તેમની નિમણૂકોનો સમય, અગાઉની સરકારી જવાબદારીઓ અને ફેયરફેક્સ સાથેના સંબંધોને લઈને પારદર્શિતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
LIC અને થોમસ કુકના બોર્ડમાં એકસાથે હતા મહાલિંગમ
19 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ ગુરુમૂર્તિ મહાલિંગમ ફેયરફેક્સના નિયંત્રણ હેઠળની થોમસ કુક ઇન્ડિયાના સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર બન્યા હતા. તે સમયે તેઓ LICના પણ સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર હતા. LIC પાસે IDBI બેંકમાં 30.24 ટકા હિસ્સેદારી હતી અને બેંકના વેચાણમાં તેની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ હતી.
મહાલિંગમ LICની રોકાણ સમિતિના સભ્ય પણ હતા. આ સમિતિ સંસ્થાના રોકાણ સંબંધિત નિર્ણયો પર દેખરેખ રાખે છે. થોમસ કુકમાં તેમની નિમણૂકના આશરે 20 દિવસ પછી સરકારે IDBI બેંકના વેચાણ માટે અંતિમ બોલીઓ મંગાવી હતી.
આગામી સાત મહિનામાં વેચાણ પ્રક્રિયા દરમિયાન અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ બની. પ્રથમ બોલીઓ સફળ રહી નહોતી. ત્યારબાદ અનામત કિંમતને બાજુ પર રાખવામાં આવી અને ફેયરફેક્સે સુધારેલી દરખાસ્ત રજૂ કરી. આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન મહાલિંગમ બંને કંપનીઓના બોર્ડમાં રહ્યા હતા.
28 જુલાઈ 2026ના રોજ LICમાં તેમનો કાર્યકાળ પૂરો થયો હતો. ત્યારબાદ 11 અઠવાડિયા પછી, 14 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ કેબિનેટે પ્રતિ શેર ₹81ના ભાવે ફેયરફેક્સની તરફેણમાં IDBI બેંકનું વેચાણ મંજૂર કર્યું હતું.
મહાલિંગમે IDBI બેંકના વેચાણને લગતા LICના કોઈ નિર્ણયમાં ભાગ લીધો હતો એવો જાહેર રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નથી. LICએ પણ સ્પષ્ટતા કરી નથી કે મહાલિંગમે થોમસ કુકમાં પોતાની નિમણૂક અંગે સંસ્થાને જાણ કરી હતી કે નહીં. આ ઉપરાંત, વેચાણ સંબંધિત ચર્ચાઓથી તેઓ અલગ રહ્યા હતા કે નહીં તેની પણ જાહેર માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.
IDBI બેંકના વેચાણની પ્રક્રિયા પર અગાઉ પણ સવાલો
IDBI બેંકના ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા અગાઉથી જ ચર્ચામાં રહી છે. બિઝનેસ વર્લ્ડે અગાઉ નાણાં મંત્રાલયની આંતરિક નોંધના આધારે અહેવાલ આપ્યો હતો કે ફેયરફેક્સની બોલી ખોલ્યા પછી અધિકારીઓએ પોતાની અનામત કિંમતને બાજુ પર રાખી હતી અને નવા મૂલ્યાંકનનો આદેશ આપ્યો હતો.
અહેવાલ મુજબ, નવા મૂલ્યાંકનમાં બેંકની કિંમત ફેયરફેક્સની બોલી કરતાં ઓછી આવી હતી. આ બાબતને લઈને વેચાણ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે સવાલો ઊભા થયા હતા. બીજી તરફ, સરકારનું કહેવું છે કે IDBI બેંકના વેચાણમાં જરૂરી પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે.
મહાલિંગમનો કિસ્સો એટલા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યો છે કે તેઓ એક તરફ LICની રોકાણ સમિતિમાં હતા અને બીજી તરફ ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલી કંપનીના બોર્ડમાં પણ સામેલ હતા. જોકે, આ બંને ભૂમિકાઓ વચ્ચે કોઈ અયોગ્ય નિર્ણય અથવા હસ્તક્ષેપ થયો હોવાનો પુરાવો જાહેર થયો નથી.
ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓમાં 17 પૂર્વ અધિકારીઓ
સરકારે 7 ઑક્ટોબર 2022ના રોજ IDBI બેંકના ખાનગીકરણ માટે રસપત્રો (Expression of Interest) મંગાવ્યાં હતાં. ત્યારથી બેંકના વેચાણની પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી હતી. આ ચાર વર્ષના સમયગાળામાં ફેયરફેક્સ ફાઇનાન્શિયલ, ફેયરફેક્સ ઇન્ડિયા અને તેની સાથે જોડાયેલી ભારતીય કંપનીઓમાં પૂર્વ સરકારી અધિકારીઓની નિમણૂકો થતી રહી હતી.
તપાસમાં સામે આવેલી વિગતો અનુસાર, ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલા 17 પૂર્વ જાહેર અધિકારીઓમાં:
- આઠ પૂર્વ અમલદારો અથવા નિયમનકારી અધિકારીઓ છે.
- આઠ જાહેર ક્ષેત્રની નાણાકીય સંસ્થાઓના પૂર્વ વરિષ્ઠ અધિકારીઓ છે.
- એક વિદેશી સરકારના પૂર્વ વડાનો સમાવેશ થાય છે.
આ 17માંથી 10 લોકોએ IDBI બેંકના વેચાણની પ્રક્રિયા શરૂ થયા પછી ફેયરફેક્સ સમૂહમાં હોદ્દા સંભાળ્યા હતા. કેટલીક નિમણૂકો બેંકના વેચાણની શરૂઆત પછી થઈ હતી, જ્યારે કેટલીક નાણાકીય બોલીઓ અને મૂલ્યાંકનની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી ત્યારે કરવામાં આવી હતી.
RBIના પૂર્વ અધિકારીઓને નાણાકીય કંપનીઓમાં જવાબદારી
ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલી નાણાકીય કંપનીઓમાં RBIના પૂર્વ અધિકારીઓને પણ મહત્ત્વપૂર્ણ હોદ્દા મળ્યા હતા.
RBIના પૂર્વ ડેપ્યુટી ગવર્નર બી. પી. કાનૂનગો 16 જૂન 2025ના રોજ IIFL ફાઇનાન્સના સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર બન્યા હતા. ત્યારબાદ 19 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ તેમને કંપનીના ચેરપર્સન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
તેવી જ રીતે, RBIના પૂર્વ એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર બિસ્વમોહન મહાપાત્રા 16 એપ્રિલ 2025ના રોજ CSB બેંકના બોર્ડમાં જોડાયા હતા. 9 મે 2025ના રોજ તેમને બેંકના પાર્ટ-ટાઇમ ચેરમેન બનાવવામાં આવ્યા હતા.
આ બંને નિમણૂકો ફેયરફેક્સની નાણાકીય ક્ષેત્રમાં રહેલી હાજરી સાથે જોડાયેલી છે. આથી પૂર્વ નિયમનકારોની નિમણૂકો અને તેમની અગાઉની જવાબદારીઓ અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
અમિતાભ કાંત અને ગિરિધર અરમાને પણ ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયા
નીતિ આયોગના પૂર્વ CEO અને ભારતના G20 શેરપા અમિતાભ કાંતને 26 જૂન 2025ના રોજ ફેયરફેક્સ ફાઇનાન્શિયલના વરિષ્ઠ સલાહકાર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ 2016થી 2022 સુધી નીતિ આયોગના CEO રહ્યા હતા અને ત્યારબાદ G20 શેરપા તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી.
ફેયરફેક્સે તેમની નિમણૂકની જાહેરાતમાં ભારતમાં વ્યાવસાયિક તકોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમાં Go Digit અને કેમ્પેગૌડા આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટમાં સમૂહના રોકાણનો પણ ઉલ્લેખ હતો.
ભારતના પૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ અને IRDAIના પૂર્વ એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ગિરિધર અરમાને 1 નવેમ્બર 2025ના રોજ Go Digit General Insuranceના સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી. Go Digit ફેયરફેક્સના મુખ્ય ભારતીય રોકાણોમાંથી એક છે.
અહેવાલમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે IDBI બેંકનું અધિગ્રહણ કર્યા પછી ફેયરફેક્સે Go Digit સહિત પોતાના કેટલાક વ્યવસાયોને બેંકમાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
હિતોના ટકરાવ અંગે પાંચ મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલો
ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓમાં પૂર્વ અધિકારીઓની નિમણૂકોને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલીક બાબતોની સ્પષ્ટતા જરૂરી બની છે.
- IDBI બેંકના વેચાણ દરમિયાન ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓમાં નિયુક્ત થયેલા 17 પૂર્વ અધિકારીઓની ભૂમિકા શું હતી?
- શું આમાંથી કોઈ અધિકારી અગાઉ સરકારી અથવા જાહેર સંસ્થામાં હતા ત્યારે IDBI બેંકના વેચાણ સંબંધિત નિર્ણયો સાથે જોડાયેલા હતા?
- શું સંભવિત હિતોના ટકરાવ અંગે સંબંધિત બોર્ડ અને નિયમનકારોને જાણ કરવામાં આવી હતી?
- શું સરકારે IDBI બેંકના વેચાણનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે ફેયરફેક્સના સંસ્થાકીય નેટવર્કની તપાસ કરી હતી?
- શું ફેયરફેક્સ પોતાના સલાહકારો અને પરામર્શદાતાઓની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરશે?
વેચાણ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાનો મુદ્દો મહત્ત્વપૂર્ણ
ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલા પૂર્વ અધિકારીઓની નિમણૂકો અને તેમની તારીખો જાહેર માહિતીનો ભાગ છે. પરંતુ આ નિમણૂકો અને IDBI બેંકના વેચાણ વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ સ્થાપિત થયો નથી. કોઈ અધિકારીએ વેચાણને પ્રભાવિત કર્યું હોવાનો જાહેર પુરાવો પણ ઉપલબ્ધ નથી.
તેમ છતાં, LIC જેવી જાહેર ક્ષેત્રની સંસ્થા બેંકમાં પોતાની હિસ્સેદારી વેચી રહી હોય અને સંભવિત ખરીદદાર સાથે જોડાયેલી કંપનીના બોર્ડમાં LICના ડિરેક્ટર પણ કાર્યરત હોય, ત્યારે પારદર્શિતા અને હિતોના ટકરાવ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે.
હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે IDBI બેંકના વેચાણ દરમિયાન સંબંધિત સંસ્થાઓએ આવી નિમણૂકોની તપાસ કરી હતી કે નહીં અને સંભવિત હિતોના ટકરાવને ટાળવા માટે કયા પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. આ મુદ્દે સ્પષ્ટતા થવાથી વેચાણ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને જાહેર સંસ્થાઓની જવાબદારી અંગે ઊભા થયેલા સવાલોના જવાબ મળી શકે છે.
