India Social Media Censorship: છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર અનેક પોસ્ટ્સ અને એકાઉન્ટ્સને ભારતમાં જોવા માટે પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યા હોવાના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે. ખાસ કરીને Instagram અને Facebook પર કેટલાક રાજકીય પક્ષો, વિપક્ષી નેતાઓ, પત્રકારો અને વિદ્યાર્થી કાર્યકરોના કન્ટેન્ટને ‘કાનૂની જરૂરિયાતો’નો હવાલો આપીને હટાવવામાં અથવા જીઓબ્લોક કરવામાં આવ્યું હોવાના દાવા થયા છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયાએ સોશિયલ મીડિયા પર સરકારી હસ્તક્ષેપ, પારદર્શિતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અંગે નવા સવાલો ઊભા કર્યા છે.
AAP અને કોંગ્રેસે પણ પોસ્ટ્સ હટાવવાનો દાવો કર્યો
6 ઓગસ્ટે આમ આદમી પાર્ટી અને 7 ઓગસ્ટે કોંગ્રેસની યુથ વિંગ ઇન્ડિયન યુથ કોંગ્રેસે સોશિયલ મીડિયા પર જણાવ્યું હતું કે તેમના Instagram પોસ્ટ્સ સતત Meta દ્વારા હટાવવામાં આવી રહ્યા છે. હટાવવામાં આવેલા કન્ટેન્ટ પર ક્લિક કરતાં યુઝર્સને જણાવવામાં આવ્યું કે પોસ્ટને ભારતમાં ‘માહિતી ટેકનોલોજી (મધ્યસ્થ માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા આચાર સંહિતા) નિયમો’ હેઠળ કાનૂની જરૂરિયાતોના આધારે પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે.
Modi ji, IYC se Dar Gaye Kya…
Meta se overtime kara rahe ho…Aur Spineless @Meta walon, Tum Platform ho Ya BJP IT CELL ki Franchise? pic.twitter.com/Y7awNsZOcF
— Indian Youth Congress (@IYC) August 6, 2026
આ પ્રકારની કાર્યવાહી અગાઉ પણ તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી સી. જોસેફ વિજય સાથે સંબંધિત કન્ટેન્ટમાં જોવા મળી હતી. કોંગ્રેસ અને તમિલગા વેત્રી કઝગમ સાથે જોડાયેલા કેટલાક નેતાઓના પોસ્ટ્સ Instagram અને Facebook પરથી હટાવવામાં આવ્યા હતા.
No explanation. No accountability. Just silence.
Democracy demands transparency, not secret restrictions and automated acknowledgements.@Meta, stop hiding behind silence. Tell India why accounts are being restricted on your platforms and whose orders you are acting on.… https://t.co/50a21ApBNo pic.twitter.com/p8tIi97ynw
— AAP (@AamAadmiParty) August 6, 2026
રાહુલ ગાંધીની રીલ પણ બ્લોક થઈ હતી
આ જ સમયગાળામાં રાહુલ ગાંધીની સી. જોસેફ વિજય સાથેની એક રીલ પણ Meta દ્વારા IT નિયમોનો હવાલો આપીને બ્લોક કરવામાં આવી હતી. ભારે ટીકા બાદ આ રીલને ફરીથી રિસ્ટોર કરવામાં આવી હતી. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયે તે સમયે જણાવ્યું હતું કે આ કાર્યવાહી Meta તરફથી થયેલી આંતરિક ભૂલના કારણે થઈ હતી અને તેનો મંત્રાલય સાથે સીધો સંબંધ નહોતો.
Is Modi So Afraid of the TVK Congress Alliance That Even Swearing-In Videos Are Being Blocked?
Instagram blocked LoP Shri Rahul Gandhi’s reel and photo post featuring him with Thalapathy Vijay at today’s swearing-in ceremony. Even my same post on this public democratic event was… pic.twitter.com/A9nyVPCPg3
— Girish Chodankar (@girishgoaINC) May 11, 2026
તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો વિદ્યાર્થીઓને સંબોધિત કરતો એક વીડિયો પણ Meta દ્વારા થોડા સમય માટે પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યો હતો. બાદમાં કંપનીએ તેને ટેકનિકલ ખામી ગણાવી માફી માંગી હતી. જોકે, આ ખામી ખરેખર કેવી હતી તેની વિગત જાહેર ન થતાં પારદર્શિતાને લઈને સવાલો ઊભા થયા હતા.
આ સમગ્ર વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં IT Actની કલમ 79(3)(b)
આ કન્ટેન્ટ બ્લોકિંગની કાનૂની ચર્ચામાં માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમની કલમ 79(3)(b) મહત્વપૂર્ણ છે. મૂળભૂત રીતે આ જોગવાઈ ઇન્ટરનેટ મધ્યસ્થોને મળતી ‘સેફ હાર્બર’ સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, સરકાર દ્વારા નિર્દેશિત કન્ટેન્ટને દૂર ન કરવામાં આવે તો પ્લેટફોર્મને ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં કાનૂની સુરક્ષા ગુમાવવાનો જોખમ રહે છે.
ડિજિટલ અધિકાર કાર્યકરોનો આરોપ છે કે સરકાર આ વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ મોટા પાયે કન્ટેન્ટ બ્લોકિંગ માટે કરી રહી છે, જ્યારે IT Actની કલમ 69A હેઠળ વધુ પ્રક્રિયાત્મક સુરક્ષાઓ ઉપલબ્ધ છે. 69Aની પ્રક્રિયામાં કન્ટેન્ટ બ્લોક કરવાનો લેખિત અને કારણસભર આદેશ જેવા મુદ્દાઓ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
પારદર્શિતા ક્યાં છે?
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની સૌથી મોટી ચિંતા પારદર્શિતાને લઈને છે. જ્યારે કોઈ પોસ્ટ સરકારી વિનંતીના આધારે હટાવવામાં આવે છે, ત્યારે સામાન્ય યુઝરને ઘણી વખત ફરિયાદ કોણે કરી, કયા અધિકારીએ કાર્યવાહી માગી, કયા કારણસર કન્ટેન્ટને ગેરકાયદેસર ગણવામાં આવ્યું અથવા કયો આદેશ આપવામાં આવ્યો તેની સ્પષ્ટ માહિતી મળતી નથી.
યુઝરને સામાન્ય રીતે માત્ર એટલું જ જણાવવામાં આવે છે કે કન્ટેન્ટ ‘કાનૂની જરૂરિયાતો’ હેઠળ ભારતમાં ઉપલબ્ધ નથી. આ સ્થિતિમાં પોસ્ટના માલિક માટે નિર્ણયને પડકારવો મુશ્કેલ બને છે.
2026માં લાખો URL ટેકડાઉન વિનંતીઓ
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, માર્ચથી જુલાઈ 2026 વચ્ચે સરકારે અંદાજે 1.95 લાખ બ્લોકિંગ ઓર્ડર્સ મોકલ્યા હતા. તેમાં લગભગ 1 લાખ Instagram માટે, 80 હજાર Facebook માટે અને આશરે 15 હજાર YouTube માટે હતા.
બીજી તરફ, 20 ઓગસ્ટે PIB દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, માર્ચથી જુલાઈ 2026 દરમિયાન આશરે 2.98 લાખ URL ટેકડાઉન માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમાં 2.44 લાખ URL એટલે કે લગભગ 82 ટકા રાજ્યો દ્વારા મોકલવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં આશરે 51 હજાર URL Indian Cyber Crime Coordination Centre એટલે કે I4C દ્વારા સાયબર, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્ટોક-ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કૌભાંડ સંબંધિત મામલાઓમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
Metaનું ઓટોમેશન પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં
અહેવાલો અનુસાર Metaએ પોતાના APIને સહયોગ પોર્ટલ સાથે જોડ્યું છે. આ વ્યવસ્થાના કારણે સરકારી નિર્દેશ હેઠળ ઓળખાયેલા કન્ટેન્ટને માનવ સમીક્ષા વિના ઓટોમેટિક રીતે પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવવાની પ્રક્રિયા થઈ શકે છે.
આ ઓટોમેશન અંગે સવાલ એ છે કે શું Meta સરકારી વિનંતીને માત્ર ઓટોમેટિક રીતે અમલમાં મૂકે છે કે તેની પોતાની સિસ્ટમ પણ કીવર્ડ્સ, તસવીરો, AI-લેબલિંગ અથવા અન્ય માપદંડોનો ઉપયોગ કરે છે. આ પ્રક્રિયાના ચોક્કસ માપદંડ જાહેર ન હોવાથી યુઝર્સ માટે નિર્ણય કેવી રીતે લેવાયો તે સમજવું મુશ્કેલ બને છે.
PIBએ જણાવ્યું હતું કે 2025માં Metaની વિનંતી પર સહયોગ પોર્ટલનું API ઇન્ટિગ્રેશન કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી રાજ્યો અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયો IT intermediariesને ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ અંગે સૂચિત કરી શકે.
વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા કન્ટેન્ટ પર પણ કાર્યવાહી
દિલ્હીમાં NEET-UG સંબંધિત કથિત ગેરરીતિઓના વિરોધ દરમિયાન પોલીસ કાર્યવાહીના વીડિયો અને રીલ્સ શેર કરનારા પત્રકારો, મીડિયા સંસ્થાઓ અને વિદ્યાર્થી કાર્યકરોના કેટલાક કન્ટેન્ટ પણ પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યા હોવાના દાવા થયા હતા. ત્યારબાદ વિરોધ પ્રદર્શન સંબંધિત કન્ટેન્ટ બનાવનારા અન્ય ક્રિએટર્સની પોસ્ટ્સ પર પણ કાર્યવાહી થઈ હોવાના અહેવાલો આવ્યા.
કેટલાક ફેક્ટ-ચેકિંગ કન્ટેન્ટને લઈને પણ સમાન સમસ્યા જોવા મળી. ‘બુરહાન વાની’નો ઉલ્લેખ ધરાવતી પોસ્ટ્સ તથા એક ફેક્ટ-ચેકમાં ‘ખાલિસ્તાની’ શબ્દના ઉપયોગને લઈને Instagram દ્વારા કન્ટેન્ટ હટાવવામાં આવ્યું હોવાના દાવા સામે આવ્યા છે.
સવાલ માત્ર પોસ્ટ હટાવવાનો નથી
આ સમગ્ર વિવાદનો મુખ્ય પ્રશ્ન માત્ર કન્ટેન્ટ હટાવવામાં આવ્યો કે નહીં એટલો નથી. મુદ્દો એ છે કે જો કોઈ પોસ્ટ કાયદેસર પ્રક્રિયા હેઠળ બ્લોક કરવામાં આવે છે, તો યુઝરને તેની પાછળનું ચોક્કસ કારણ, જવાબદાર સત્તા, આદેશની વિગતો અને અસરકારક અપીલનો માર્ગ કેટલો સ્પષ્ટ રીતે આપવામાં આવે છે.
એક તરફ સરકાર ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ, સાયબર ગુના અને જાહેર વ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડતા કન્ટેન્ટ સામે કાર્યવાહી જરૂરી હોવાનું કહી શકે છે, પરંતુ બીજી તરફ મોટા પાયે ઓટોમેટેડ ટેકડાઉન અને મર્યાદિત પારદર્શિતા અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અંગે ચિંતા ઊભી કરે છે. ખાસ કરીને રાજકીય પક્ષો, પત્રકારો અને વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા કન્ટેન્ટ પર આવી કાર્યવાહી થાય ત્યારે પ્રક્રિયાની સ્વતંત્ર અને સ્પષ્ટ સમીક્ષા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
