Justice Ujjal Bhuyan: સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ ઉજ્જવલ ભુઇયાંએ પોલીસ કસ્ટડીમાં હિંસા, કસ્ટડી દરમિયાન આરોપીઓના મોત અને કથિત બિનન્યાયિક હત્યાઓને લઈને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે સવાલ કર્યો કે જ્યારે ગુનાની તપાસ અને આરોપી સામે ટ્રાયલ માટે બંધારણીય તથા કાયદાકીય પ્રક્રિયા પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે આરોપીઓને રાત્રિના સમયે પોલીસ કસ્ટડીમાંથી બહાર લઈ જઈ એવી પરિસ્થિતિ શા માટે ઊભી થાય છે કે જેમાં તેમનું મોત થઈ જાય. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે બંધારણ આવા ‘શોર્ટકટ રસ્તાઓ’ને મંજૂરી આપતું નથી.
‘કસ્ટોડિયલ હિંસા ભૂતકાળની વાત છે એવું લાગતું હતું’
નવી દિલ્હીમાં Centre for Discourse on Criminal and Constitutional Jurisprudence દ્વારા આયોજિત ‘Discourse on Ethics in Criminal Litigation, Trial by Media & Admissibility of Statements’ કાર્યક્રમમાં જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે એક સમયે તેમને લાગતું હતું કે પોલીસ કસ્ટડીમાં હિંસા ભૂતકાળની વાત બની ગઈ છે. જોકે, તાજેતરની ઘટનાઓએ તેમને પોતાની આ ધારણા પર ફરી વિચારવા માટે મજબૂર કર્યા છે. તેમણે દેશમાં બિનન્યાયિક હત્યાઓ વધી રહી હોવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી અને પોલીસ કાર્યવાહી તથા કસ્ટડીમાં આરોપીઓની સુરક્ષા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા.
રાત્રે 3 વાગ્યે ક્રાઇમ સીન રિક્રિએટ કરવાની જરૂર શું?
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ પોલીસ દ્વારા આરોપીઓને અસામાન્ય સમયે કસ્ટડીમાંથી બહાર લઈ જવાની પ્રથા પર ખાસ સવાલ કર્યો. તેમણે પૂછ્યું કે જો આરોપીને ક્રાઇમ સીન રિક્રિએટ કરવા માટે પોલીસ કસ્ટડીમાંથી બહાર લઈ જવાનો હોય તો તેને રાત્રે 3 વાગ્યે લઈ જવાની શું જરૂર છે? શું સવાર સુધી રાહ જોઈ શકાય નહીં? તેમણે સવાલ કર્યો કે એવી કઈ ગંભીર તાત્કાલિકતા હોય છે જેના કારણે આવી કાર્યવાહી રાત્રિના સમયે જ કરવી પડે?
પોલીસ તરફથી આપવામાં આવતાં કારણો અંગે પણ સવાલ
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે કસ્ટડીમાં આરોપીના મોત બાદ ઘણી વખત પોલીસ તરફથી અલગ-અલગ કારણો રજૂ કરવામાં આવે છે. તેમાં આરોપીએ પોલીસકર્મીની રાઇફલ છીનવવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવાનો દાવો, પોલીસ અને આરોપી વચ્ચે અથડામણ દરમિયાન ગોળી ચાલવાની વાત અથવા આરોપીને ઝડપી ગતિના વાહને ટક્કર મારી હોવાની દલીલનો સમાવેશ થઈ શકે છે. તેમણે એવા કેસનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો જેમાં આરોપી ડિપ્રેશનમાં હતો અને તેણે કથિત રીતે કૂવામાં છલાંગ લગાવી હોવાની વાત સામે આવી હતી. આવા કારણો અંગે તેમણે સ્વતંત્ર તપાસની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોર્યું.
તપાસની ખામીઓ છુપાવવા માટે ‘શોર્ટકટ’ તો નથી ને?
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ ચિંતા વ્યક્ત કરી કે આવી ઘટનાઓ સામાન્ય લોકોના મનમાં સવાલ ઊભા કરે છે કે ક્યાંક તપાસની ખામીઓને છુપાવવા માટે તો આવા રસ્તાઓ અપનાવવામાં આવતા નથી ને? ખાસ કરીને જ્યારે તપાસ અધિકારીને લાગે કે ટ્રાયલનું પરિણામ તેના અનુમાન પ્રમાણે નહીં આવે, ત્યારે કાયદાકીય પ્રક્રિયાની બહાર જવાની આશંકા ગંભીર બની શકે છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે કોઈ વ્યક્તિ પર ગંભીર આરોપ હોવા છતાં તેની સામેની તપાસ અને સજા કોર્ટની કાયદેસરની પ્રક્રિયા મારફતે જ થવી જોઈએ.
પ્રદર્શનકારીઓ સામે પોલીસ બળપ્રયોગ પર પણ ચિંતા
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ પ્રદર્શનકારીઓ સાથે પોલીસના વ્યવહાર અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે યુવા IPS અધિકારીઓને પોતે પ્રદર્શનકારીઓ પર હુમલો કરતા જોવું ખૂબ જ દુઃખદ છે. ખાસ કરીને ખાલી હાથે આવેલા પ્રદર્શનકારી સાથે પોલીસ અધિકારી આક્રમક રીતે વર્તે તે અંગે તેમણે સવાલ કર્યો. અગાઉ પણ તેમણે વિદ્યાર્થી પ્રદર્શનો દરમિયાન પોલીસ દ્વારા પ્રદર્શનકારીઓ સાથે કરવામાં આવતા કથિત બળપ્રયોગને ગંભીર ગણાવ્યો હતો.
‘રાત્રે આવા પોલીસ અધિકારી પાસે આરોપી હોય તો?’
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ પોલીસના જાહેર વર્તન અને કસ્ટડીમાં આરોપીઓની સુરક્ષાને એકબીજા સાથે જોડીને સવાલ કર્યો. જો કોઈ અધિકારી જાહેર પ્રદર્શન દરમિયાન જ ગુસ્સામાં આવીને પ્રદર્શનકારી પર હુમલો કરે છે, તો રાત્રિના સમયે એ જ અધિકારીની કસ્ટડીમાં રહેલા આરોપી સાથે શું થઈ શકે તે અંગે ચિંતા થવી સ્વાભાવિક છે, તેમ તેમણે સૂચવ્યું. તેમણે કહ્યું કે ઘણા લોકો આરોપીઓને પોલીસ કસ્ટડીમાં મોકલવા અંગે સાવચેતી રાખે છે અને તેની પાછળ કારણો છે.
અલાહાબાદ હાઇકોર્ટે પણ એન્કાઉન્ટરની કહાની પર સવાલ ઉઠાવ્યા
આ ટિપ્પણીઓ એવા સમયે આવી છે જ્યારે અલાહાબાદ હાઇકોર્ટે 2026માં કેટલાક કથિત પોલીસ એન્કાઉન્ટર કેસોમાં પોલીસના વર્ણન પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ઓગસ્ટમાં એક કેસમાં હાઇકોર્ટે પોલીસ એન્કાઉન્ટરની કહાની અંગે ગંભીર શંકા વ્યક્ત કરીને CBI તપાસનો આદેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે એવા પેટર્ન પર પણ સવાલ કર્યો હતો જેમાં પોલીસકર્મીઓ સામાન્ય રીતે ઇજાગ્રસ્ત થયા વિના બચી જાય છે, જ્યારે આરોપીને પોલીસની ગોળી ઘૂંટણ અથવા તેનાથી નીચે વાગે છે.
બીજા એક કસ્ટડી મૃત્યુના મામલે પણ અલાહાબાદ હાઇકોર્ટે પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં મૃત્યુ પહેલાં થયેલી ઇજાઓ નોંધાયા બાદ ન્યાયિક તપાસનો આદેશ આપ્યો હતો. આ પ્રકારના કેસો પોલીસ કસ્ટડીમાં રહેલી વ્યક્તિની સુરક્ષા અને તપાસની નિષ્પક્ષતા અંગે વધુ મોટા સવાલો ઊભા કરે છે.
કાયદાની પ્રક્રિયા સામે ‘શોર્ટકટ’નો સવાલ
જસ્ટિસ ભુઇયાંની ટિપ્પણીનો મૂળ મુદ્દો એ છે કે ગંભીર ગુનાના આરોપી સામે કાયદા હેઠળ તપાસ, આરોપ, ટ્રાયલ અને પુરાવાના આધારે ચુકાદાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ છે. આરોપી દોષિત સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી કાયદાની નજરમાં તે દોષિત નથી. તેથી પોલીસ કાર્યવાહી ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો વિકલ્પ બની શકે નહીં. કસ્ટડીમાં વ્યક્તિનું મોત થાય ત્યારે માત્ર મૃત્યુની પરિસ્થિતિ જ નહીં, પરંતુ પોલીસ કાર્યવાહી, તપાસની પદ્ધતિ અને જવાબદારીની પણ નિષ્પક્ષ તપાસ જરૂરી બને છે.
