Justice Ujjal Bhuyan: સુપ્રીમ કોર્ટના વર્તમાન ન્યાયાધીશો દ્વારા આપવામાં આવતા મેમોરિયલ લેક્ચર્સ સામાન્ય રીતે જાહેર ચર્ચાનો વિષય બનતા નથી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભૂયન છેલ્લા એક વર્ષથી પોતાના જાહેર ભાષણોને કારણે સતત ચર્ચામાં રહ્યા છે. તેમણે વિવિધ મંચો પર ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા, લોકશાહી, નાગરિક સ્વતંત્રતા, અસહમતિ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, નિવૃત્તિ બાદની નિમણૂકો, બુલડોઝર ન્યાય, યુએપીએ જેવા કાયદાઓના ઉપયોગ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાના અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ખુલ્લેઆમ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે. આજના સમયમાં વર્તમાન સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ દ્વારા આ પ્રકારની સ્પષ્ટ ટિપ્પણીઓ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભૂયનનો ન્યાયિક સફર

જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભૂયનની વર્ષ 2011માં ગૌહાટી હાઈકોર્ટમાં વધારાના ન્યાયાધીશ તરીકે નિમણૂક થઈ હતી. વર્ષ 2013માં તેઓ કાયમી ન્યાયાધીશ બન્યા. ત્યારબાદ વર્ષ 2019માં તેમની બદલી બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2021માં તેઓ તેલંગાણા હાઈકોર્ટમાં પહોંચ્યા અને વર્ષ 2022માં ત્યાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે પણ સેવા આપી. વર્ષ 2023માં તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ બન્યા. તેઓ ઓગસ્ટ 2029માં નિવૃત્ત થવાના છે અને હાલની વરિષ્ઠતા મુજબ તેઓ ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનવાની શ્રેણીમાં નથી.

ભોપાલના મેમોરિયલ લેક્ચરમાં લોકશાહી અને નાગરિક અધિકારો પર ભાર

25 જુલાઈએ ભોપાલ સ્થિત નેશનલ લો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ યુનિવર્સિટી (NLIU)માં જસ્ટિસ જી.પી. સિંહની ચોથી મેમોરિયલ લેક્ચરમાં જસ્ટિસ ભૂયને નાગરિક અધિકારો, પ્રદર્શન, લોકશાહી અને ન્યાયતંત્રની જવાબદારી અંગે વિસ્તૃત વિચારો રજૂ કર્યા.

તેમણે કહ્યું કે પોતાની વાત રજૂ કરવાનો અને શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર દરેક નાગરિકની મૂળભૂત સ્વતંત્રતા છે. ચર્ચા અને અસહમતિ લોકશાહીની ઓળખ છે, પરંતુ આજે સામાન્ય નાગરિક પ્રવૃત્તિઓને પણ ગુનામાં ફેરવવાની વૃત્તિ વધી રહી છે.

વિદ્યાર્થી આંદોલન અને અસહમતિ પર વ્યક્ત કરી ચિંતા

જસ્ટિસ ભૂયને પોતાના ભાષણ દરમિયાન કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા વિદ્યાર્થી પ્રદર્શન તેમજ અન્ય વિદ્યાર્થી સંગઠનોના આંદોલનોનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે જણાવ્યું કે અસહમતિ અને શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન લોકશાહીનો અભિન્ન ભાગ છે અને આવા અધિકારોનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે.

તેમણે કહ્યું કે આવા કેસોમાં ઘણી વખત અદાલતો અંતે જામીન આપે છે, પરંતુ તે સમયે સુધી ઘણું મોડું થઈ ચૂક્યું હોય છે. સૌથી વધુ ચિંતા એ બાબતની છે કે જામીન આપતી વખતે એટલી કડક શરતો મુકવામાં આવે છે કે લોકો ભવિષ્યમાં અસહમતિ વ્યક્ત કરતાં ડરવા લાગે છે.

‘ગંગા-ઇફ્તાર’ કેસનો ઉલ્લેખ કરીને ધરપકડની ટીકા

જસ્ટિસ ભૂયને માર્ચ 2026માં વારાણસીમાં ગંગાની વચ્ચે નાવ પર ઇફ્તાર પાર્ટી યોજવાના આરોપસર ધરપકડ કરાયેલા 14 મુસ્લિમ વણકરોના કેસનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

તેમણે કહ્યું કે ચિકન બિરયાની ખાવું કોઈ ગુનો નથી અને માત્ર આ કારણસર લોકોની ધરપકડ કરીને તેમને ત્રણ મહિના સુધી જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. મે મહિનામાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે તમામ આરોપીઓને જામીન આપ્યા હતા.

આર્બિટ્રેશનને લગતા સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય પર પણ ઉઠાવ્યા પ્રશ્નો

18 જુલાઈએ “ભારતમાં આર્બિટ્રેશન: સુધાર, મહત્વ અને આગળનો માર્ગ” વિષય પર યોજાયેલા કાર્યક્રમમાં જસ્ટિસ ભૂયને જણાવ્યું હતું કે જો અદાલતોના નિર્ણયો અને નીતિઓ આર્બિટ્રેશનને નબળું બનાવે તો આર્બિટ્રેશન સપ્તાહ ઉજવવાનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.

તેમણે એપ્રિલ 2024ના સુપ્રીમ કોર્ટના ક્યુરેટિવ નિર્ણયનો ઉલ્લેખ કર્યો જેમાં દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (DMRC) અને દિલ્હી એરપોર્ટ મેટ્રો એક્સપ્રેસ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ (DAMEPL) વચ્ચેના આશરે ₹8,000 કરોડના વિવાદમાં અગાઉનો નિર્ણય બદલવામાં આવ્યો હતો.

જસ્ટિસ ભૂયનના મત મુજબ આ નિર્ણયથી ભારતમાં આર્બિટ્રેશન વ્યવસ્થાને સૌથી વધુ નુકસાન થયું.

‘કેસનો નિર્ણય જજ જોઈને નક્કી થવો ન જોઈએ’

આર્બિટ્રેશન મુદ્દે બોલતાં તેમણે જણાવ્યું કે કોઈ કેસ માત્ર એટલા માટે કોઈ ચોક્કસ ન્યાયાધીશ સમક્ષ સૂચિબદ્ધ થાય કે તેનો પરિણામ પહેલેથી જ જાણી શકાય, તો તે ન્યાયતંત્ર માટે અત્યંત દુઃખદ બાબત ગણાશે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે આ કેસમાં અદાલતે પાંચમા તબક્કે પણ ફરીથી પુરાવા અને દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કર્યું, જે આર્બિટ્રેશનની મૂળ ભાવનાને નબળી પાડે છે.

ન્યાયાધીશોની બદલી અંગે પણ વ્યક્ત કરી ચિંતા

જાન્યુઆરીમાં પુણેમાં યોજાયેલા જી.વી. પંડિત મેમોરિયલ લેક્ચરમાં જસ્ટિસ ભૂયને ન્યાયાધીશોની બદલીના મુદ્દે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

તેમણે સીધો કોઈ કેસનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના કહ્યું કે જો કોઈ ન્યાયાધીશે સરકાર માટે અસુવિધાજનક નિર્ણય આપ્યો હોય અને માત્ર તે કારણસર તેની બીજી હાઈકોર્ટમાં બદલી કરવામાં આવે તો તે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

બાહ્ય દબાણથી મુક્ત ન્યાયતંત્રની જરૂરિયાત

ઓક્ટોબર 2025માં ગૌહાટીમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમમાં જસ્ટિસ ભૂયને જણાવ્યું હતું કે ન્યાયતંત્રના નિર્ણયો હંમેશા બાહ્ય દબાણથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત વાતાવરણમાં લેવાવા જોઈએ.

તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ન્યાયતંત્ર એવું ક્યારેય દેખાવું ન જોઈએ કે તે કોઈ પર ઉપકાર કરી રહ્યું છે.

‘બુલડોઝર ન્યાય’ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયનો ઉલ્લેખ

ભોપાલના ભાષણમાં તેમણે વર્ષ 2024માં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા “બુલડોઝર ન્યાય” વિરુદ્ધના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

તેમણે કહ્યું કે આ નિર્ણયનું વ્યાપક સ્વાગત થયું હતું, પરંતુ તે બે વર્ષ મોડો આવ્યો હોવાનું તેઓ માને છે.

પેલેસ્ટાઇન સમર્થનના પ્રદર્શનને મંજૂરી ન મળવા અંગે ટિપ્પણી

જસ્ટિસ ભૂયને બોમ્બે હાઈકોર્ટ દ્વારા પેલેસ્ટાઇનના સમર્થનમાં પ્રદર્શન કરવાની મંજૂરી ન આપવાના નિર્ણયની પણ ટીકા કરી.

તેમણે કહ્યું કે અરજદારોના ઇરાદા અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે ભારતમાં પેલેસ્ટાઇનનું સત્તાવાર દૂતાવાસ પણ કાર્યરત છે.

નિવૃત્તિ બાદ રાજકીય નિમણૂકો પર સવાલ

જસ્ટિસ ભૂયને નિવૃત્તિ બાદ ન્યાયાધીશો રાજકીય પદ સ્વીકારવાની પરંપરા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી.

તેમણે જણાવ્યું કે જો કોઈ પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ કહે કે તેઓ ન્યાયતંત્ર અને કાર્યપાલિકા વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવા માટે રાજ્યસભામાં જઈ રહ્યા છે, તો તે બંધારણીય દૃષ્ટિએ મૂળભૂત રીતે ખોટો અભિગમ છે.

યુવા કાનૂન વિદ્યાર્થીઓને આપી મહત્વપૂર્ણ સલાહ

તાજેતરમાં સોનીપતમાં ડૉ. બી.આર. આંબેડકર નેશનલ લો યુનિવર્સિટીમાં નવા વિદ્યાર્થીઓને સંબોધતા તેમણે કહ્યું કે વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર સ્પર્ધાની “રેટ રેસ”માં દોડવાને બદલે કાનૂની ક્ષેત્રમાં રહેલી વિવિધ તકોને ઓળખવી જોઈએ અને પોતાની ક્ષમતાનો વિકાસ કરવો જોઈએ.

ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓના ઓછા પ્રતિનિધિત્વ અંગે ચિંતા

માર્ચમાં યોજાયેલી સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિએશનની પ્રથમ કોન્ફરન્સમાં તેમણે ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓના ઓછા પ્રતિનિધિત્વ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી.

તેમણે જણાવ્યું કે દેશની 25 હાઈકોર્ટમાંથી માત્ર બે મહિલા મુખ્ય ન્યાયાધીશ છે અને ટૂંક સમયમાં એક વધુ મહિલા મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનશે. તેમ છતાં આ સંખ્યા અત્યંત ઓછી છે.

તેમણે કહ્યું કે જ્યારે ભરતી પ્રક્રિયા વધુ નિષ્પક્ષ બને છે ત્યારે મહિલાઓને વધુ તકો મળે છે અને વર્ષ 2047 સુધી વિકસિત ભારતના ન્યાયતંત્રમાં લિંગ આધારિત સમાન પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈએ.

‘સુપ્રીમ કોર્ટ દેશની વિવિધતાનું પ્રતિબિંબ હોવી જોઈએ’

જસ્ટિસ ભૂયને કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટ એક એવી “રેનબો ઇન્સ્ટિટ્યુશન” હોવી જોઈએ જે દેશની સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને લિંગ આધારિત વિવિધતાનું સાચું પ્રતિનિધિત્વ કરે.

તેમણે વિકસિત ભારતના પોતાના મોડેલમાં સંપત્તિનું સમાન વિતરણ, સામાજિક ન્યાય અને ભેદભાવના અંત પર ભાર મૂક્યો.

દલિતોના સન્માન અને સામાજિક સમાનતા પર સ્પષ્ટ અભિપ્રાય

તેમણે કહ્યું કે માતા-પિતા પોતાના બાળકોને દલિત મહિલાના હાથનું ભોજન ન ખાવા માટે દબાણ કરે તે વિકસિત ભારતનું ચિત્ર હોઈ શકે નહીં.

તેમણે વધુમાં કહ્યું કે જ્યારે દલિતોને અપમાનિત કરવામાં આવે અથવા તેમના માનવ અધિકારોનું હનન થાય ત્યારે તે વિકાસનું મોડેલ બની શકે નહીં. દરેક વ્યક્તિના સન્માનનું રક્ષણ કરવું જ સાચા વિકાસની ઓળખ છે.

‘ન્યાયતંત્ર ટીકાકાર પણ નહીં અને ચીયરલીડર પણ નહીં’

જસ્ટિસ ભૂયને કહ્યું કે વિકસિત ભારતમાં ન્યાયતંત્રે પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ જાળવવી જોઈએ. તે સરકારનો સતત ટીકાકાર પણ ન બનવું જોઈએ અને તેનો ચીયરલીડર પણ ન બનવું જોઈએ.

તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ન્યાયતંત્રનું કાર્ય માત્ર બંધારણ અને કાયદા અનુસાર ન્યાય આપવાનું છે.

યુએપીએના ઉપયોગ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો

જસ્ટિસ ભૂયને અનલોફુલ એક્ટિવિટીઝ પ્રિવેન્શન એક્ટ (UAPA) હેઠળના કેસોમાં ઓછી દોષસિદ્ધિ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી.

તેમણે જણાવ્યું કે યુએપીએ હેઠળ હજારો લોકોની ધરપકડ થાય છે પરંતુ દોષસિદ્ધિનો દર માત્ર આશરે પાંચ ટકા છે. તેમના મતે આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે કાયદાનો દુરુપયોગ અથવા ઓછામાં ઓછો અતિશય ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.

તેમણે કહ્યું કે સતત ઓછી દોષસિદ્ધિ એ સૂચવે છે કે ઘણી ધરપકડો પૂરતા પુરાવા વગર કરવામાં આવી હતી. પરિણામે ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થા અને અદાલતો પર અનાવશ્યક બોજ વધે છે અને નિર્દોષ લોકોને લાંબા સમય સુધી કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે.

અંતે ચર્ચા અને અસહમતિને લોકશાહીની શક્તિ ગણાવી

પોતાના સમગ્ર ભાષણના અંતે જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભૂયને કહ્યું કે સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે ચર્ચાને ક્યારેય ગુનો ન બનાવવી જોઈએ. લોકશાહીમાં અલગ-અલગ વિચારો, ટીકા અને અસહમતિ પ્રત્યે વધુ સહનશીલતા હોવી જોઈએ. વિવિધ અભિપ્રાયોનું સન્માન જ મજબૂત અને પરિપક્વ લોકશાહીની સાચી ઓળખ છે.