MeitY Social Media Advisory: દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે 10 ઑક્ટોબરે યોજાનારા કૉકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના વિરોધ પ્રદર્શન પહેલાં કેન્દ્ર સરકારે સોશિયલ મીડિયા પર ખોટી, ગેરમાર્ગે દોરનારી અને વાંધાજનક સામગ્રીના પ્રસારને લઈને કડક સૂચના જાહેર કરી છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય (MeitY)એ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને જણાવ્યું છે કે અધિકૃત સરકારી એજન્સીઓ અથવા સરકારી અધિકારીઓ તરફથી ફરિયાદ મળે ત્યારે સંબંધિત સામગ્રી સામે તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવી પડશે.

આ સૂચના એવા સમયે જાહેર થઈ છે જ્યારે CJP સહિત વિપક્ષી પક્ષો અને વિદ્યાર્થી સંગઠનો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર તથા મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા (SIR) પ્રક્રિયા સામે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની તૈયારી કરી રહ્યાં છે. જોકે, મંત્રાલયની સૂચનામાં CJPના પ્રદર્શનનો સીધો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી. તેમાં ચાલુ જાહેર ઘટનાઓ અંગે ખોટી, ગેરમાર્ગે દોરનારી, ડિજિટલ રીતે બદલાયેલી અથવા સંદર્ભથી અલગ રજૂ કરાયેલી સામગ્રીના પ્રસારને રોકવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

સરકારી એજન્સીઓની ફરિયાદને પ્રાથમિકતા આપવાનો નિર્દેશ

MeitYના સાયબર કાયદા વિભાગ તરફથી સંયુક્ત સચિવ અજિત કુમારે આ સૂચના જાહેર કરી છે. તેમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને અધિકૃત સરકારી એજન્સીઓ તરફથી મળતી ફરિયાદોને પ્રાથમિકતા આપવા જણાવાયું છે. ખાસ કરીને એવી સામગ્રી પર ધ્યાન આપવા કહેવામાં આવ્યું છે, જે જાહેર વ્યવસ્થા પર અસર કરી શકે અથવા લોકોમાં ગેરસમજ ફેલાવી શકે.

સૂચના અનુસાર, ગેરમાર્ગે દોરનારી અથવા સંદર્ભથી અલગ રજૂ કરાયેલી સામગ્રી પર યોગ્ય લેબલ લગાવવું અથવા તેની સાથે સાચો સંદર્ભ આપવો જરૂરી બની શકે છે. તેમાં જૂના ફોટા અને વીડિયોને નવી ઘટના તરીકે રજૂ કરવા, ડિજિટલ રીતે બદલાયેલા ફોટા તથા ઑડિયો-વીડિયો, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) દ્વારા તૈયાર કરાયેલી સામગ્રી, સરકારી અધિકારીઓની નકલ કરતી પોસ્ટ્સ અને હિંસા ભડકાવી શકે તેવી સામગ્રી પર વિશેષ ધ્યાન આપવા જણાવાયું છે.

પ્લેટફોર્મ્સને ગેરકાયદેસર સામગ્રી ઓળખવા, તેનો ફેલાવો અટકાવવા અને તેને પ્રોત્સાહન ન આપવા માટે પગલાં લેવા સૂચના આપવામાં આવી છે. વપરાશકર્તાઓને પણ કોઈ માહિતી શેર કરતાં પહેલાં તેની સત્યતા, સ્રોત અને પ્રકાશનની તારીખ ચકાસવા માટે જાગૃત કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, કાયદાનો અમલ કરાવતી એજન્સીઓ સાથે સમયસર સહકાર આપવા અને સૂચનાનો તાત્કાલિક અમલ કરવા જણાવાયું છે.

લેબલ લગાવવાના નિયમોનો વ્યાપ વધ્યો?

આ સૂચનાનો મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે તેમાં ખોટી અથવા ગેરમાર્ગે દોરનારી સામગ્રી પર લેબલ લગાવવા કે સાચો સંદર્ભ આપવા અંગેની વાત કરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈ ફેબ્રુઆરીમાં જાહેર કરાયેલા માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા આચારસંહિતા) નિયમો, 2021ના સુધારાઓની સરખામણીમાં વધુ વ્યાપક જણાય છે.

ફેબ્રુઆરીમાં સુધારાયેલા IT નિયમો હેઠળ લેબલ લગાવવાની જોગવાઈ મુખ્યત્વે સિન્થેટિક એટલે કે કૃત્રિમ રીતે તૈયાર કરાયેલી ઑડિયો, તસવીરો અને ઑડિયો-વિઝ્યુઅલ સામગ્રીને લગતી હતી. તેમાં લેખિત સામગ્રીનો આ શ્રેણીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નહોતો.

પરંતુ નવી સૂચનામાં ગેરમાર્ગે દોરનારી અથવા સંદર્ભથી અલગ રજૂ કરાયેલી સામગ્રી પર લેબલ લગાવવા માટે એવી સ્પષ્ટ મર્યાદા દર્શાવવામાં આવી નથી. તેમાં કયા પ્રકારની સામગ્રીને ગેરમાર્ગે દોરનારી ગણવી અને તેના પર લેબલ લગાવવાનો નિર્ણય કયા માપદંડના આધારે લેવો તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.

આ ઉપરાંત, સૂચનામાં વપરાયેલા ‘અધિકૃત સરકારી એજન્સીઓ’ શબ્દોનો ચોક્કસ અર્થ શું છે તે પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે કઈ પ્રકારની ‘વધારાની સતર્કતા’ રાખવાની છે અને તે અગાઉથી અમલમાં રહેલા IT નિયમો હેઠળની જવાબદારીઓથી કઈ રીતે અલગ છે, તે અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.

મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ સૂચનાનો અમલ કાયદેસર અભિવ્યક્તિ અને યોગ્ય જાહેર ચર્ચાનું સન્માન જાળવીને થવો જોઈએ. તેમ છતાં, સામગ્રીની ઓળખ, વર્ગીકરણ અને લેબલિંગ માટેના માપદંડ સ્પષ્ટ ન હોવાથી આ નિર્દેશોનો વ્યવહારમાં કેવી રીતે અમલ થશે તે અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.

જૂના ફોટા અને વીડિયોને નવી ઘટના તરીકે રજૂ કરવા સામે ચેતવણી

નવી સૂચનામાં જૂના અથવા અગાઉના બનાવોના ફોટા અને વીડિયોને વર્તમાન ઘટનાઓ સાથે જોડીને રજૂ કરવા સામે ખાસ સાવચેતી રાખવા જણાવાયું છે. આ પહેલાં 26 સપ્ટેમ્બરે દિલ્હી પોલીસે પણ સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરીને આવી સામગ્રી અંગે ચેતવણી આપી હતી.

MeitYની સૂચનામાં પણ જૂના અથવા સંગ્રહિત ફોટા અને વીડિયોને નવી ઘટના તરીકે રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે તેની તપાસ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. જોકે, મંત્રાલયે પોતાની સૂચનામાં દિલ્હી પોલીસની અગાઉની પોસ્ટ કે કોઈ ચોક્કસ વીડિયોનો સીધો ઉલ્લેખ કર્યો નથી.

CJPનું X એકાઉન્ટ અગાઉ બ્લૉક કરાયું હતું

કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અગાઉ પણ CJPના ઑનલાઇન એકાઉન્ટ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. 21 મેના રોજ CJPનું X એકાઉન્ટ બ્લૉક કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ 7 જુલાઈએ દિલ્હી હાઈકોર્ટે એકાઉન્ટ ફરી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

તે સમયે સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ અદાલતને જણાવ્યું હતું કે 21 જૂને યોજાનારી NEETની પુનઃપરીક્ષા પહેલાં એકાઉન્ટ બ્લૉક કરવામાં આવ્યું હતું. હવે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ માટે નવા નિર્દેશો એવા સમયે આવ્યા છે જ્યારે CJP અને અન્ય સંગઠનો ચૂંટણી પંચની કામગીરી તથા SIR પ્રક્રિયા સામે વિરોધ કરી રહ્યાં છે. જોકે, નવી સૂચનામાં CJPના એકાઉન્ટ અથવા 10 ઑક્ટોબરના પ્રદર્શનનો સીધો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.

આ પહેલાં નવેમ્બર 2025માં લાલ કિલ્લા પર થયેલા વિસ્ફોટ બાદ અને ડિસેમ્બર 2025માં અશ્લીલ સામગ્રીના મુદ્દે જાહેર કરાયેલી સૂચનાઓમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને નિયમોનું પાલન ન કરવા બદલ કાનૂની પરિણામો ભોગવવાની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. ગુરુવારે જાહેર કરાયેલી નવી સૂચનામાં આવી કાર્યવાહી અથવા દંડ અંગે સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.

SIR વિવાદ વચ્ચે સૂચનાનું રાજકીય મહત્ત્વ

SIR અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામેના વિરોધ પ્રદર્શનોને વેગ મળવા પાછળ ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી અંગે પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલોની પણ ભૂમિકા રહી છે. 23 સપ્ટેમ્બરે પ્રકાશિત એક અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ પાછલા 10 મહિનામાં ચૂંટણી પંચના કેટલાક નિર્ણયો અને આદેશો સામે ઓછામાં ઓછા 14 વખત ઔપચારિક વાંધા ઉઠાવ્યા હતા.

અહેવાલ અનુસાર, કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણ બહાર લેવામાં આવ્યા હોવાની ફરિયાદો કરવામાં આવી હતી. તેમાં નવા મતદારોની નોંધણી માટે વપરાતા ફોર્મ 6માં ફેરફાર અને મતદાર યાદીના ડેટાબેઝને કેન્દ્રીયકૃત કરવા સંબંધિત મુદ્દાઓનો સમાવેશ થતો હતો. જોકે, ચૂંટણી પંચે પોતાના જવાબમાં જણાવ્યું હતું કે SIR સંબંધિત નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવામાં આવ્યા હતા.

24 સપ્ટેમ્બરે CJPએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને રાજીનામું આપવા માટે 48 કલાકનો સમય આપ્યો હતો. ત્યારબાદ આ મુદ્દે વિપક્ષી પક્ષો, વિદ્યાર્થી સંગઠનો અને અન્ય જૂથો દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શનો કરવામાં આવ્યાં હતાં. 10 ઑક્ટોબરે જંતર-મંતર ખાતે યોજાનારા પ્રદર્શનની તૈયારી વચ્ચે સોશિયલ મીડિયા અંગેની નવી સૂચનાએ પણ ધ્યાન ખેંચ્યું છે.

અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ખોટી માહિતી વચ્ચે સંતુલનનો સવાલ

MeitYની સૂચનામાં ખોટી માહિતી, ડિજિટલ ચેડાં કરીને તૈયાર કરાયેલી સામગ્રી અને હિંસા ભડકાવી શકે તેવી પોસ્ટ્સને રોકવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સાથે જ કાયદેસર અભિવ્યક્તિ અને યોગ્ય જાહેર ચર્ચાનું સન્માન જાળવવાની વાત પણ કરવામાં આવી છે.

જોકે, ગેરમાર્ગે દોરનારી સામગ્રીની વ્યાખ્યા, અધિકૃત સરકારી એજન્સીઓની ઓળખ અને પ્લેટફોર્મ્સે રાખવાની વધારાની સતર્કતાની મર્યાદા અંગે સ્પષ્ટ માપદંડ નક્કી ન હોવાથી તેના અમલ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. ખાસ કરીને ચૂંટણી પંચ, SIR અને મતદાર યાદી જેવા જાહેર મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા તથા વિરોધ પ્રદર્શનો ચાલી રહ્યાં હોય ત્યારે આ સૂચનાની અસર કેવી રહેશે તે જોવું મહત્ત્વનું બનશે.

આગળનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે ખોટી માહિતી સામે કાર્યવાહી કરતી વખતે સોશિયલ મીડિયા પર કાયદેસર રાજકીય અભિવ્યક્તિ અને જાહેર ચર્ચા માટે પૂરતી જગ્યા કેવી રીતે જાળવવામાં આવશે. સૂચનામાં આ બંને બાબતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની વાત છે, પરંતુ તેના અમલ માટેના ચોક્કસ માપદંડો અંગે વધુ સ્પષ્ટતા જરૂરી બની શકે છે.