UP Assembly Election 2027: ઉત્તર પ્રદેશમાં 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં સમાજવાદી પાર્ટી (SP), કોંગ્રેસ અને બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) વચ્ચે સંભવિત ગઠબંધન અને બેઠકોની વહેંચણીને લઈને રાજકીય ખેંચતાણ શરૂ થઈ છે. કોંગ્રેસના કેટલાક નેતાઓ 150 બેઠકોની માગ કરી રહ્યા છે, જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીના નેતાઓ કોંગ્રેસને 25થી વધુ બેઠકો મેળવી બતાવવાનો પડકાર આપી રહ્યા છે. બીજી તરફ, અખિલેશ યાદવ પછાત, દલિત અને લઘુમતી એટલે કે PDA સમીકરણના આધારે ભાજપને પડકારવાની આશા રાખી રહ્યા છે.
કોંગ્રેસને સમાજવાદી પાર્ટી સાથેના ગઠબંધનનું મહત્ત્વ સમજાય છે, પરંતુ તેને બ્રાહ્મણ, દલિત અને મુસ્લિમ મતદારોના જૂના સમીકરણને ફરી જીવંત કરવાની આશા પણ છે. BSP સુપ્રીમો માયાવતી પણ દલિતો, અત્યંત પછાત વર્ગો, મુસ્લિમો અને બ્રાહ્મણોના સમર્થનથી 2006ના રાજકીય સમીકરણની વાપસીની અપેક્ષા રાખી રહ્યાં છે. જોકે, 2017 પછી રાજ્યનું રાજકીય ચિત્ર બદલાયું છે અને અત્યંત પછાત તથા અત્યંત દલિત મતદારોનો એક મોટો હિસ્સો ભાજપ તરફ વળ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ચૂંટણીનાં આંકડા ગઠબંધનની જરૂરિયાત દર્શાવે છે
2022ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે 403માંથી 399 બેઠકો પર ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા, પરંતુ માત્ર બે બેઠકો જીતી હતી. તેના 387 ઉમેદવારોની ડિપોઝિટ જપ્ત થઈ હતી અને પક્ષને કુલ માન્ય મતોના આશરે 2.4 ટકા એટલે કે 21.51 લાખ મત મળ્યા હતા.
સમાજવાદી પાર્ટી 347 બેઠકો પર ચૂંટણી લડી હતી અને 111 બેઠકો જીતી હતી. તેના નાના સહયોગી પક્ષોને મળીને 14 બેઠકો મળી હતી. બીજી તરફ, BSPએ તમામ 403 બેઠકો પર ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા, પરંતુ માત્ર એક બેઠક જીતી હતી. તેના 290 ઉમેદવારોની ડિપોઝિટ જપ્ત થઈ હતી. પક્ષને આશરે 1.18 કરોડ મત અને કુલ માન્ય મતોના લગભગ 13 ટકા મત મળ્યા હતા.
2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં સમાજવાદી પાર્ટી અને કોંગ્રેસ સાથે આવતાં પરિણામોમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો હતો. સમાજવાદી પાર્ટી 62 બેઠકો પર ચૂંટણી લડી અને 37 બેઠકો જીતી હતી. તેને આશરે 2.95 કરોડ મત તથા લગભગ 34 ટકા વોટ શેર મળ્યો હતો. કોંગ્રેસ 17 બેઠકો પર લડી હતી અને છ બેઠકો જીતી હતી. તેના મત વધીને આશરે 83 લાખ થયા હતા અને વોટ શેર 9.53 ટકા રહ્યો હતો.
તેની સામે BSPએ 79 બેઠકો પર ચૂંટણી લડી હતી, પરંતુ એક પણ બેઠક જીતી શકી નહોતી. તેને આશરે 82 લાખ મત અને 9.46 ટકા વોટ શેર મળ્યો હતો. પક્ષના 69 ઉમેદવારોની ડિપોઝિટ જપ્ત થઈ હતી. 2019ની લોકસભા ચૂંટણીમાં BSP અને સમાજવાદી પાર્ટી સાથે મળીને લડ્યાં હતાં. તે વખતે BSPને 10 અને સમાજવાદી પાર્ટીને પાંચ બેઠકો મળી હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભાજપને પડકારવા માટે વિપક્ષી મતોનું એકીકરણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
લઘુમતી અને પછાત મતદારોનું સમીકરણ નિર્ણાયક
ઉત્તર પ્રદેશમાં મુસ્લિમ વસ્તી આશરે 19 ટકા છે. તેથી કોંગ્રેસ, સમાજવાદી પાર્ટી અને BSP ત્રણેય પક્ષો લઘુમતી મતદારોના સમર્થન પર નજર રાખે છે. જોકે, આ મતોનું વિભાજન વિપક્ષ માટે પડકાર બની શકે છે. BSP પરથી મુસ્લિમ મતદારોનો વિશ્વાસ ઘટ્યો હોવાનો રાજકીય દાવો પણ કરવામાં આવે છે.
AIMIMની હાજરી ચૂંટણીમાં બિનભાજપ પક્ષોના મતોના વિભાજનને અસર કરી શકે છે, ભલે તે મોટા પ્રમાણમાં બેઠકો જીતવામાં સફળ ન થાય. પસમંદા એટલે કે આર્થિક રીતે નબળા મુસ્લિમોને અલગ મતદાતા સમૂહ તરીકે સંગઠિત કરવાના પ્રયાસો પણ રાજકીય ચર્ચાનો વિષય રહ્યા છે.
મુસ્લિમ-યાદવ એટલે કે MY સમીકરણ પણ હવે અગાઉની જેમ ચૂંટણીમાં સફળતાની ખાતરી આપતું નથી. અત્યંત પછાત વર્ગો અને અત્યંત દલિત સમુદાયોના નાના પક્ષો તથા નેતાઓનો પ્રભાવ વધ્યો છે. તેમનો એક હિસ્સો ભાજપ તરફ વળતો દેખાય છે, જે સમાજવાદી પાર્ટી માટે મોટો પડકાર છે.
કોંગ્રેસ સામે જૂના સામાજિક સમીકરણને પુનર્જીવિત કરવાનો પડકાર
કોંગ્રેસ ઉત્તર પ્રદેશમાં પોતાનું જૂનું સામાજિક સમર્થન પાછું મેળવવા માગે છે. તાજેતરના સંગઠનાત્મક ફેરફારમાં એક સવર્ણ નેતાની જગ્યાએ બીજા સવર્ણ નેતાને અધ્યક્ષ બનાવવાના નિર્ણયથી પક્ષની સામાજિક વ્યૂહરચના અંગે ચર્ચા ઊભી થઈ છે. ભાજપથી નારાજગી હોવા છતાં બ્રાહ્મણ મતદારો કોંગ્રેસ તરફ વળશે કે નહીં તે અંગે અનિશ્ચિતતા છે.
રાહુલ ગાંધી પછાત વર્ગો અને દલિતોના પ્રશ્નો ઉઠાવી રહ્યા છે, પરંતુ પક્ષના નેતૃત્વ અને સંગઠનાત્મક નિર્ણયો વચ્ચે આ મુદ્દાઓને કેટલું પ્રાધાન્ય મળે છે તે સવાલ પણ ઊભો થાય છે. પ્રિયંકા ગાંધીને ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણીની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હોવા છતાં કોંગ્રેસ રાજ્યમાં મજબૂત રાજકીય વાપસી કરી શકી નથી.
BSPમાં માયાવતી અને આકાશ આનંદને લઈને અનિશ્ચિતતા
BSPમાં માયાવતીના ભત્રીજા આકાશ આનંદને લઈને વારંવાર બદલાતા નિર્ણયો પક્ષની આંતરિક સ્થિતિ અંગે સવાલ ઊભા કરે છે. આકાશ આનંદને પક્ષમાંથી બહાર કરવામાં આવ્યા બાદ ફરી સંયોજક બનાવવામાં આવ્યા હોવા જેવી ઘટનાઓએ રાજકીય વિશ્લેષકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. પક્ષના નેતૃત્વમાં આ પ્રકારની અનિશ્ચિતતા BSPની ચૂંટણી વ્યૂહરચનાને અસર કરી શકે છે.
માયાવતી ફરી એક વખત દલિતો, અત્યંત પછાત વર્ગો, મુસ્લિમો અને બ્રાહ્મણોને સાથે લાવીને જૂનું સમીકરણ ઊભું કરવા માગે છે. પરંતુ 2022ની વિધાનસભા અને 2024ની લોકસભા ચૂંટણીનાં પરિણામો દર્શાવે છે કે પક્ષ માટે અગાઉનું જનસમર્થન પાછું મેળવવું સરળ નથી.
જાતિગત સમીકરણો પર ભાજપનો ભાર
ભાજપ પણ ઉત્તર પ્રદેશમાં પોતાની ચૂંટણી વ્યૂહરચનાને મજબૂત બનાવી રહી છે. રાજ્યસભાની ટિકિટોની વહેંચણીમાં બ્રાહ્મણો, રાજપૂતો, પછાત વર્ગો અને દલિતોનું પ્રતિનિધિત્વ જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. મહિલા મતદારોને પોતાની તરફ આકર્ષવા પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
સમાજવાદી નેતા રામ મનોહર લોહિયાના ‘જેની જેટલી સંખ્યા, તેનો એટલો હિસ્સો’ના વિચારને ભાજપે પણ ચૂંટણીની સામાજિક ગણતરીમાં મહત્ત્વ આપ્યું હોવાનું રાજકીય વિશ્લેષણમાં કહેવાય છે. બીજી તરફ, SIR અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદોમાં વિપક્ષ વ્યસ્ત હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવે છે.
પેપર લીકથી નારાજ યુવાનો અને મોંઘવારીથી પરેશાન સામાન્ય લોકોના પ્રશ્નો ચૂંટણીમાં મહત્ત્વના બની શકે છે. જોકે, રાજ્યના રાજકારણમાં જાતિ અને ધર્મ આધારિત સમીકરણોનો પ્રભાવ હજુ પણ મોટો છે. ભાજપ યોગી આદિત્યનાથના હિન્દુત્વના રાજકીય અભિગમ સાથે પોતાના સમર્થનને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
2027ની ચૂંટણી પહેલાં મુખ્ય પડકાર વિપક્ષ માટે બેઠકોની વહેંચણી કરતાં પણ વધુ એક સામાન્ય વ્યૂહરચના તૈયાર કરવાનો છે. સમાજવાદી પાર્ટી, કોંગ્રેસ અને BSP વચ્ચે સહમતી સર્જાય છે કે નહીં અને તેઓ બદલાયેલા સામાજિક સમીકરણોનો સામનો કેવી રીતે કરે છે, તેના પર રાજ્યની આગામી ચૂંટણીનાં પરિણામોનો મોટો આધાર રહી શકે છે.
