Minority Education India: ભારતમાં લઘુમતી સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓના શિક્ષણને લઈને મહત્વપૂર્ણ માહિતી લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવી છે. લઘુમતી બાબતોના મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન દેશની શાળાઓના તમામ મુખ્ય સ્તરો પર લઘુમતી સમુદાયોમાંથી આવતા વિદ્યાર્થીઓનો પ્રવેશનો હિસ્સો વધ્યો છે. જોકે, સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ધર્મના આધારે શાળા છોડનારા વિદ્યાર્થીઓ અથવા પ્રવેશ સંબંધિત અલગ-અલગ આંકડા ઉપલબ્ધ નથી.

આ માહિતી લઘુમતી બાબતોના પ્રધાન કિરણ રિજિજૂએ લોકસભામાં પૂછાયેલા તારાંકિત પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આપી હતી. પ્રશ્ન તમિલનાડુના કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા (માર્ક્સવાદી)ના સાંસદ સચિથાનંદમ આર દ્વારા પૂછવામાં આવ્યો હતો.

UDISE+માં તમામ લઘુમતી સમુદાયોના સંયુક્ત આંકડા જ નોંધાય છે

સરકારે જણાવ્યું કે યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન પ્લસ (UDISE+)માં મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, શીખ, બૌદ્ધ, પારસી અને જૈન – આ છ સૂચિત લઘુમતી સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓના અલગ-અલગ આંકડા નોંધવામાં આવતા નથી. તમામ સમુદાયોને એક સંયુક્ત શ્રેણી તરીકે ગણવામાં આવે છે. તેથી કોઈ એક ચોક્કસ સમુદાયના પ્રવેશ અથવા શાળા છોડવાના આંકડા અલગથી ઉપલબ્ધ નથી.

પ્રાથમિક શિક્ષણમાં લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો

સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા આંકડા મુજબ વર્ષ 2021-22માં પ્રાથમિક સ્તરે લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓનો પ્રવેશનો હિસ્સો 18.8 ટકા હતો. વર્ષ 2025-26 સુધીમાં આ હિસ્સો વધીને 21.8 ટકા થયો છે. એટલે કે પાંચ વર્ષમાં લગભગ 3 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.

ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે આ હિસ્સો 17.8 ટકાથી વધીને 19.6 ટકા થયો છે. માધ્યમિક સ્તરે લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો 16.4 ટકાથી વધીને 18.7 ટકા થયો છે, જ્યારે ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરે તે 15.1 ટકાથી વધીને 17.1 ટકા સુધી પહોંચ્યો છે.

કુલ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘટતાં લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો વધ્યો

મંત્રાલયે રજૂ કરેલા આંકડા દર્શાવે છે કે લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓનો ટકાવારીમાં વધારો થયો હોવા છતાં કુલ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ઘટી છે.

પ્રાથમિક શિક્ષણમાં વર્ષ 2021-22 દરમિયાન કુલ પ્રવેશ 12.18 કરોડ વિદ્યાર્થીઓનો હતો, જે વર્ષ 2025-26માં ઘટીને 10.19 કરોડ રહ્યો છે. એટલે કે લગભગ બે કરોડ વિદ્યાર્થીઓનો ઘટાડો નોંધાયો છે.

આ દરમિયાન લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 2.29 કરોડથી ઘટીને 2.22 કરોડ થઈ છે. એટલે કે લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓની કુલ સંખ્યામાં થોડો ઘટાડો થયો હોવા છતાં કુલ પ્રવેશમાં તેમનો પ્રમાણસર હિસ્સો વધ્યો છે, કારણ કે અન્ય વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધુ ઝડપથી ઘટી છે.

ધર્મના આધારે ડ્રોપઆઉટના આંકડા ઉપલબ્ધ નથી

શાળા છોડનારા વિદ્યાર્થીઓ અંગે સરકારે જણાવ્યું કે UDISE+માં ડ્રોપઆઉટ દર તમામ સમુદાયોને એકસાથે ગણવામાં આવે છે. તેમાં ધર્મ અથવા સમુદાય પ્રમાણે અલગ આંકડા ઉપલબ્ધ નથી.

મંત્રાલયે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે માધ્યમિક સ્તર માટે અલગથી ડ્રોપઆઉટ દર નોંધવામાં આવતો નથી, જ્યારે સામાન્ય રીતે આ જ તબક્કે વિદ્યાર્થીઓ શાળા છોડવાની સંભાવના સૌથી વધુ હોય છે.

ડ્રોપઆઉટ દરમાં વર્ષ પ્રમાણે મોટા ફેરફારો નોંધાયા

સરકારે રજૂ કરેલા સંયુક્ત આંકડા મુજબ પ્રાથમિક સ્તરે વર્ષ 2021-22માં ડ્રોપઆઉટ દર 1.45 હતો, જે વર્ષ 2022-23માં વધીને 7.8 થયો હતો. ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો નોંધાયો અને તે 1.9 થયો. છેલ્લા બે વર્ષ દરમિયાન આ દર 0.3 રહ્યો છે.

ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ દર 3.02થી 8.1ની વચ્ચે રહ્યો હતો.

માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ દર સૌથી વધુ નોંધાયો હતો. વર્ષ 2021-22માં તે 12.61 હતો, જે વર્ષ 2025-26 સુધીમાં ઘટીને 9.5 થયો હોવાનું સરકારના આંકડા દર્શાવે છે.

ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓના અલગ આંકડા ઉપલબ્ધ

ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે સરકાર ઓલ ઇન્ડિયા સર્વે ઑન હાયર એજ્યુકેશન (AISHE)ના આંકડાનો ઉપયોગ કરે છે. અહીં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓના આંકડા અલગથી ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે ખ્રિસ્તી, શીખ, બૌદ્ધ, પારસી અને જૈન વિદ્યાર્થીઓને “અન્ય લઘુમતી સમુદાય” તરીકે એકસાથે દર્શાવવામાં આવે છે.

વર્ષ 2023-24ના તાજેતરના સર્વે મુજબ દેશમાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 22.53 લાખ હતી. તેમાં 11.65 લાખ મહિલા વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે.

તે જ સમયે અન્ય લઘુમતી સમુદાયોના કુલ 10.80 લાખ વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા, જેમાં 5.71 લાખ મહિલા વિદ્યાર્થીઓ હતી.

વર્ષ 2023-24 દરમિયાન દેશભરમાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કુલ પ્રવેશ 4.50 કરોડ નોંધાયો હતો.

કોરોના દરમિયાન મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશ પર અસર

સરકારે રજૂ કરેલા આંકડા મુજબ કોરોના મહામારી દરમિયાન મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓના ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ પર અસર જોવા મળી હતી.

વર્ષ 2019-20માં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 21 લાખ હતી. કોરોના દરમિયાન વર્ષ 2020-21માં તે ઘટીને 19.22 લાખ થઈ ગઈ હતી.

ત્યારબાદ સ્થિતિમાં સુધારો જોવા મળ્યો. વર્ષ 2021-22માં સંખ્યા વધીને 21.08 લાખ થઈ, વર્ષ 2022-23માં 22.44 લાખ થઈ અને વર્ષ 2023-24માં તે વધીને 22.53 લાખ સુધી પહોંચી ગઈ.

ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ડ્રોપઆઉટની અલગ ગણતરી થતી નથી

સરકારે જણાવ્યું કે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં “ડ્રોપઆઉટ” જેવી સંકલ્પના શાળા શિક્ષણની જેમ લાગુ પડતી નથી. વિદ્યાર્થીઓ વિવિધ અભ્યાસક્રમો, સંસ્થાઓ અથવા કાર્યક્રમોમાં સ્થાનાંતર કરી શકે છે. તેથી AISHE માત્ર વાર્ષિક પ્રવેશના આંકડા એકત્ર કરે છે અને અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડનારા વિદ્યાર્થીઓની અલગ માહિતી તેમાં નોંધવામાં આવતી નથી.

લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓ માટે સરકારની યોજનાઓ ચાલુ

લઘુમતી બાબતોના પ્રધાન કિરણ રિજિજૂએ જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર દેશના છ સૂચિત લઘુમતી સમુદાયોના સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ માટે વિવિધ શિષ્યવૃત્તિ અને સહાય યોજનાઓ અમલમાં મૂકી રહી છે.

તેમણે જણાવ્યું કે શાળા શિક્ષણ સંબંધિત માહિતી શિક્ષણ મંત્રાલય UDISE+ મારફતે એકત્ર કરે છે, જ્યારે ઉચ્ચ શિક્ષણના આંકડા AISHE સર્વે દ્વારા સંકલિત કરવામાં આવે છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ જ સત્તાવાર ડેટાના આધારે શિક્ષણ સંબંધિત નીતિઓ અને યોજનાઓનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.