Modi Xi Jinping Meeting: નવી દિલ્હીમાં આયોજિત BRICS સંમેલનથી અલગ ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજાઈ. બેઠક દરમિયાન PM મોદીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારત-ચીન સંબંધોમાં સ્થિરતા અને પ્રગતિ માટે સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા જરૂરી છે. બીજી તરફ, શી જિનપિંગે બંને દેશો વચ્ચે સહયોગ વધારવા અને BRICS સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવવા પર ભાર મૂક્યો.
શી જિનપિંગે કહ્યું કે ચીન ભારત સાથેના સંબંધોને હંમેશા વ્યૂહાત્મક અને લાંબા ગાળાના દૃષ્ટિકોણથી જુએ છે. તેમણે બંને દેશોને એકબીજાની વિશેષતાઓ અને શક્તિઓમાંથી શીખીને સહિયારા વિકાસ તરફ આગળ વધવાની અપીલ કરી. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે બંને નેતાઓ અત્યાર સુધી 21 વખત મળી ચૂક્યા છે અને આ મુલાકાતોમાં થયેલી મહત્વપૂર્ણ સહમતીઓએ દ્વિપક્ષીય સંબંધોને આગળ વધારવામાં મદદ કરી છે.
ચીનનો સહયોગ અને વૈશ્વિક જવાબદારી પર ભાર
શી જિનપિંગે જણાવ્યું કે ભારત અને ચીન વિશ્વના બે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશો તેમજ ગ્લોબલ સાઉથના મહત્વપૂર્ણ સભ્યો છે. તેથી બંને દેશોની જવાબદારીઓ પણ મોટી છે. તેમણે કહ્યું કે બંને પક્ષોએ પોતાના લોકોના કલ્યાણ અને માનવતાના ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને મુખ્ય દેશોની ભૂમિકા નિભાવવી જોઈએ.
ચીનના રાષ્ટ્રપતિએ સમાન અને વ્યવસ્થિત બહુધ્રુવીય વિશ્વ માટે સાથે મળીને કામ કરવાની વાત કરી. તેમના મતે માત્ર પોતાના હિતોને પ્રાથમિકતા આપવાને બદલે વિશ્વમાં શાંતિ, સ્થિરતા, વિકાસ અને સમૃદ્ધિ માટે સકારાત્મક યોગદાન આપવું જરૂરી છે.
PM મોદીએ ચીનના સમર્થન બદલ વ્યક્ત કર્યો આભાર
બેઠકની શરૂઆતમાં PM મોદીએ શી જિનપિંગનું ભારતમાં સ્વાગત કરતાં BRICS સંમેલનમાં તેમની સકારાત્મક વાતો માટે આભાર માન્યો. તેમણે ભારતની BRICS અધ્યક્ષતા દરમિયાન ચીન તરફથી મળેલા સમર્થન અને સહયોગની પણ પ્રશંસા કરી. PM મોદીએ કહ્યું કે હવે બંને દેશો માટે દ્વિપક્ષીય સહયોગના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવાની તક છે.
આ મુલાકાતનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધારે છે કે 2020માં ગલવાન ખીણમાં થયેલી હિંસક અથડામણ બાદ પહેલીવાર ચીનના રાષ્ટ્રપતિ ભારતીય ધરતી પર PM મોદી સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠક કરી રહ્યા છે.
ગલવાન બાદ સંબંધોમાં લાંબો તણાવ
શી જિનપિંગ છેલ્લે ઑક્ટોબર 2019માં ભારત આવ્યા હતા. તે સમયે મામલ્લપુરમમાં PM મોદી સાથે તેમની અનૌપચારિક શિખર બેઠક યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ પૂર્વી લદ્દાખમાં બંને દેશોના સૈનિકો વચ્ચે તણાવ વધ્યો અને જૂન 2020ની ગલવાન અથડામણે ભારત-ચીન સંબંધોને ગંભીર અસર પહોંચાડી.
ત્યારબાદ સૈન્ય અને રાજદ્વારી સ્તરે અનેક તબક્કાની વાતચીત થઈ. LAC પર તણાવ ઘટાડવા અને વિવિધ વિસ્તારોમાં ડિસએન્ગેજમેન્ટ માટે બંને દેશોએ પ્રયાસો કર્યા. ભારત સતત કહે છે કે સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા વિના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને સંપૂર્ણપણે સામાન્ય બનાવી શકાય નહીં.
2024ના કરાર બાદ સંબંધોમાં નરમાઈ
ઑક્ટોબર 2024માં પેટ્રોલિંગ વ્યવસ્થાને લઈને થયેલા કરાર બાદ સંબંધોમાં તણાવ ઘટાડવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરાયું. ત્યારબાદ કઝાનમાં યોજાયેલા BRICS શિખર સંમેલન દરમિયાન મોદી અને શી જિનપિંગની મુલાકાત થઈ હતી.
જોકે, લગભગ 3,500 કિલોમીટર લાંબો સરહદ વિવાદ હજુ સંપૂર્ણ રીતે ઉકેલાયો નથી અને અનેક વિસ્તારોમાં બંને દેશોની સૈન્ય હાજરી યથાવત છે.
અરુણાચલ પ્રદેશ પણ સંવેદનશીલ મુદ્દો
અરુણાચલ પ્રદેશને લઈને પણ બંને દેશો વચ્ચે મતભેદ છે. ચીન આ વિસ્તારને ‘ઝંગનાન’ અથવા દક્ષિણ તિબેટ તરીકે દાવો કરે છે, જ્યારે ભારત તેને પોતાનો અભિન્ન અને અવિભાજ્ય ભાગ માને છે. તાજેતરમાં અરુણાચલ પ્રદેશના પૂર્વી વિસ્તારમાં ચીનની સૈન્ય ગતિવિધિઓના અહેવાલોએ મુદ્દાને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યો છે.
6 સપ્ટેમ્બરે બંને દેશોના સૈન્ય કમાન્ડરો વચ્ચે પૂર્વી સેક્ટરમાં પહેલીવાર કોર કમાન્ડર સ્તરની બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠક વાચા-દમાઈ બોર્ડર પર્સનેલ મીટિંગ પોઇન્ટ પર થઈ હતી. અગાઉ અપર સુબનસિરી જિલ્લાના તાકસિંગ વિસ્તારમાં ચીનની કથિત સૈન્ય ગતિવિધિઓ અને ઘૂસણખોરીના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા હતા.
વેપારમાં ચીન પર ભારતની મોટી નિર્ભરતા
સરહદ પર તણાવ છતાં ચીન ભારતનું સૌથી મોટું વસ્તુ વેપાર ભાગીદાર રહ્યું છે. 2025-26માં બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય વેપાર લગભગ 151 અબજ ડૉલર રહ્યો. ભારતે ચીન પાસેથી લગભગ 131 અબજ ડૉલરની આયાત કરી, જ્યારે ચીનને ભારતની નિકાસ લગભગ 19 અબજ ડૉલર રહી. પરિણામે ભારતને આશરે 112 અબજ ડૉલરની વેપાર ખાધ રહી.
ભારત લાંબા સમયથી ચીનના બજારમાં ભારતીય કંપનીઓને વધુ પહોંચ અને વેપારમાં સંતુલનની માંગ કરે છે. મશીનરી, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઔદ્યોગિક કલપુરજાઓ જેવા ક્ષેત્રોમાં ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસો છતાં ચીનના માલ અને ઉપકરણોની ભૂમિકા ભારતીય ઉદ્યોગમાં હજુ મહત્વપૂર્ણ છે.
સીધી ફ્લાઇટ અને કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ
બંને દેશો વચ્ચે સંબંધો સામાન્ય કરવાની પ્રક્રિયામાં લોકો વચ્ચેના સંપર્કો પણ ફરી વધારવામાં આવી રહ્યા છે. પાંચ વર્ષથી વધુ સમયના અંતરાલ બાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ્સ ફરી શરૂ થઈ છે. કેટલીક વિઝા પ્રક્રિયાઓમાં રાહત આપવામાં આવી છે અને સરહદી વેપાર તથા લોકો વચ્ચેના સંપર્કો વધારવા માટે પગલાં લેવાઈ રહ્યા છે. કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ થવી પણ આ પ્રક્રિયાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
સરહદ વિવાદ પર રાજદ્વારી વાતચીત ચાલુ
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીનના વિદેશ મંત્રી વાંગ યી વચ્ચે ગયા મહિને બેઇજિંગમાં સરહદ મુદ્દે વિશેષ પ્રતિનિધિઓની 25મી બેઠક યોજાઈ હતી. બંને પક્ષોએ સરહદ પર શાંતિ જાળવવા અને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વિવાદના ઉકેલ તરફ આગળ વધવા અંગે ચર્ચા કરી હતી.
BRICSમાં સહયોગ, પરંતુ વ્યૂહાત્મક મતભેદ યથાવત
ભારત અને ચીન BRICS તેમજ શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન જેવા બહુપક્ષીય મંચો પર સાથે કામ કરે છે. આર્થિક હિતો પણ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ સરહદ વિવાદ, પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને અન્ય વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર મતભેદ હજુ યથાવત છે.
આથી બંને દેશોના સંબંધોમાં સહયોગ અને સ્પર્ધા બંને જોવા મળે છે. નવી દિલ્હીની બેઠકમાં શી જિનપિંગે BRICSને મજબૂત બનાવવા માટે ભારત સાથે સહકાર વધારવાની વાત કરી, જ્યારે PM મોદીએ સરહદ પર શાંતિને દ્વિપક્ષીય સંબંધોની આગળની પ્રગતિ માટે મહત્વપૂર્ણ આધાર તરીકે રજૂ કરી. હવે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં આ રાજદ્વારી નરમાઈ કેટલા સમય સુધી ટકે છે અને સરહદ સહિતના જટિલ મુદ્દાઓ પર કેટલી પ્રગતિ થાય છે, તે મહત્વનું રહેશે.
