Morbi Farmers Protest: ગુજરાતના મોરબી જિલ્લાના જેતપર ગામના ખેડૂતો છેલ્લા 18 દિવસથી એક સંઘર્ષપૂર્ણ સત્યાગ્રહ પર બેઠા છે. અદાણી એનર્જી સોલ્યુશન્સ લિમિટેડ (AESL) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા પાવર ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટ માટે કરવામાં આવતા જમીન સંપાદન સામે ખેડૂતોમાં ભારે રોષ છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ હાઈ-ટેન્શન વીજળીના ટાવરો અને લાઈનો ખેતીલાયક જમીન પરથી પસાર થવાની છે, જેના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા અને ઉપયોગિતા જોખમાશે તેવી ખેડૂતોની દલીલ છે. પ્રદર્શનકારી ખેડૂતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમને માત્ર મૌખિક આશ્વાસનોમાં રસ નથી; તેઓ સરકાર પાસેથી લેખિત પ્રસ્તાવ અને બજાર મૂલ્યના ચાર ગણા વળતરની માંગ કરી રહ્યા છે. અત્યારે 11 ખેડૂતો આમરણ અનશન પર છે, જેઓ પોતાના ખેતર અને આવિકાને બચાવવા માટે સર્વસ્વ હોડમાં લગાવી રહ્યા છે.
સરકારી આશ્વાસન અને ખેડૂતોનો અસંતોષ
શુક્રવાર, 3 જુલાઈના રોજ ગુજરાત સરકારના કૃષિ મંત્રી જીતુ વાઘાણી, ઉર્જા મંત્રી કનુુભાઈ દેસાઈ અને ઉર્જા રાજ્ય મંત્રી મુકેશ પટેલે એક સંયુક્ત પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજી હતી. આ દરમિયાન સરકારે વળતરમાં વૃદ્ધિની જાહેરાત કરતા જણાવ્યું હતું કે હવે ખેડૂતોને જંત્રી દરને બદલે બજાર મૂલ્યના બમણા વળતર આપવામાં આવશે. સાથે જ સરકારે વળતરની ગણતરીની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરી, ટાવરની આસપાસની જમીન માટે વધુ વળતર આપવાની અને એકમૂશ્ત રકમ ચૂકવવાની પણ ખાતરી આપી છે. વળી, જમીનનું મૂલ્ય નક્કી કરવા માટે જિલ્લા કલેક્ટર, ખેડૂતોના પ્રતિનિધિઓ અને કંપનીના માણસો ધરાવતી એક વિશેષ સમિતિ બનાવવાની જાહેરાત કરાઈ હતી. આમ છતાં, ખેડૂતોના મતે આ આશ્વાસનો પર્યાપ્ત નથી અને જ્યાં સુધી સરકાર નક્કર લેખિત આદેશ નહીં આપે, ત્યાં સુધી અનશન ચાલુ રહેશે.
આંદોલનનું ઉગ્ર સ્વરૂપ અને ખેડૂતોની વેદના
આ આંદોલન કોઈ એક દિવસનું પરિણામ નથી, પરંતુ મહિનાઓથી ચાલતા અસંતોષનો વિસ્ફોટ છે. જૂનની શરૂઆતમાં જ્યારે જેતપર ગામમાં આંદોલન સંગઠિત થયું, ત્યારે 17 ખેડૂતોએ ‘ઈન્સાનિયતની મોત’ ના પ્રતીક રૂપે પોતાના માથા મુંડાવી વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. ખેડૂતો દ્વારા પ્રદર્શિત કરાયેલા કેટલાક તખ્તાઓમાં આક્રોશ એટલો પ્રબળ હતો કે તેમાં પ્રધાનમંત્રીને લઈને પણ કટાક્ષ કરવામાં આવ્યા હતા. સુરેન્દ્રનગરના કોંધ ગામના ખેડૂત અજીત ચૌહાણ જેવા અનેક લોકોની વેદના છે કે તેમને અત્યાર સુધી એક પૈસો પણ વળતર નથી મળ્યું. તેમની ફરિયાદ છે કે જ્યારે તેઓ પોતાના ખેતરમાં જબરદસ્તી ઘૂસી આવતા મજૂરોને રોકવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે પોલીસ દ્વારા તેમને જ પરેશાન કરવામાં આવે છે. આ આંદોલન હવે મોરબીથી આગળ વધીને કચ્છ, જામનગર, દેવભૂમિ દ્વારકા, સુરેન્દ્રનગર, પાટણ અને બનાસકાંઠા સુધી ફેલાઈ રહ્યું છે.
સંગઠિત ખેડૂતો અને ગાંધીવાદી માર્ગ
15 જૂનના રોજ કિસાન કોંગ્રેસ અને કિસાન સંઘર્ષ સમિતિના બેનર હેઠળ હજારો ખેડૂતોએ ટ્રેક્ટર, બળદગાડાં અને પદયાત્રા દ્વારા ગાંધીનગર સુધી વિશાળ રેલી યોજી હતી. કિસાન નેતા રાકેશ અમૃતિયાના જણાવ્યા મુજબ, આ આંદોલન સંપૂર્ણપણે ગાંધીવાદી સત્યાગ્રહના માર્ગે ચાલી રહ્યું છે. ખેડૂતો સ્પષ્ટ કહે છે કે તેઓ વિકાસના વિરોધી નથી, પરંતુ વિકાસના નામે થતી જબરદસ્તી અને લૂંટનો વિરોધ કરે છે. નેતાઓએ ચેતવણી આપી છે કે જો સરકાર ખેડૂતોની માંગણીઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલ નહીં બને, તો આગામી દિવસોમાં આ આંદોલન નિયંત્રણની બહાર જઈ શકે છે. હજારો ખેડૂતોના પરિવારની રોજીરોટી આ જમીન પર નિર્ભર છે, તેથી તેઓ કોઈપણ કિંમતે પોતાની જમીન ગુમાવવા તૈયાર નથી.
કંપનીનો પક્ષ અને વહીવટી દબાણ
બીજી તરફ, અદાણી એનર્જી સોલ્યુશન્સ લિમિટેડ (AESL) એ એક નિવેદનમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે તેઓ જમીન માલિકો સાથે વાતચીત કરવા અને જિલ્લા પ્રશાસન દ્વારા નિર્ધારિત ઉચિત વળતર આપવા માટે સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધ છે. કંપનીનો દાવો છે કે કાયદાકીય પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે વહીવટીતંત્ર પાસેથી જરૂરી મંજૂરી મેળવ્યા બાદ જ કામ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. કંપનીએ આરોપ લગાવ્યો છે કે આ આંદોલન પાછળ કેટલાક ‘સ્વાર્થી તત્વો’નો હાથ છે જેઓ ખેડૂતોને ભડકાવી રહ્યા છે. જોકે, ખેડૂતો આ કંપનીના દાવાઓને પાયાવિહોણા ગણાવી રહ્યા છે. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે જમીન સંપાદન વખતે તેમની સાથે કોઈ સલાહ-મશવિરા કરવામાં આવી નથી અને તેમને અંધારામાં રાખીને કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી છે.
આંદોલનનું ભવિષ્ય અને નૈતિક પ્રશ્નો
આ સમગ્ર પ્રકરણ એક મોટા નૈતિક પ્રશ્ન તરફ ઈશારો કરે છે: શું વિકાસના મોટા પ્રોજેક્ટ્સ સામાન્ય ખેડૂતોના અસ્તિત્વના ભોગે થઈ શકે? જ્યાં એક તરફ સરકારે વળતરમાં વધારો કરીને ખેડૂતોને મનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, તો બીજી તરફ ખેડૂતોની માંગ છે કે જમીનનું વળતર બજાર ભાવ મુજબ અને પારદર્શક હોવું જોઈએ. ખેડૂતોની આ લડાઈ માત્ર આર્થિક વળતરની નથી, પરંતુ તેમની જમીન અને ખેતીના અધિકારોની છે. જો સરકાર આ પ્રશ્નને વહેલી તકે ઉકેલવામાં નિષ્ફળ જશે, તો તે માત્ર એક જિલ્લા પૂરતું મર્યાદિત નહીં રહેતા સમગ્ર રાજ્યના ખેડૂતોનો રોષ બની શકે છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સરકાર અને કંપની ખેડૂતોનો વિશ્વાસ જીતવા માટે વધુ કોઈ નક્કર અને લેખિત બાંયધરી આપે છે કે કેમ.
આ પણ વાંચો:
