Kaal Chakra: મોદી સરકારના રાજમાં કપાસના ખેડૂતોની પીડા વધુ ગંભીર બની રહી છે. 2014માં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર બન્યા પહેલા જ્યારે એક મણ (20 કિલોગ્રામ) કપાસનો ભાવ આશરે 1,500 રૂપિયા હતો, ત્યારે આજે 11 વર્ષના શાસનકાળ પછી તે 1,300 રૂપિયા સુધી ઘટી ગયો છે. એક તબક્કે તો આ ભાવ 750 રૂપિયા સુધી પણ પડ્યો હતો, જે ખેડૂતો માટે આર્થિક આઘાત સમાન છે. આ ઘટાડાનું કારણ માત્ર વૈશ્વિક માર્કેટની અસ્થિરતા નથી, પરંતુ અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિ સામે વડાપ્રધાન મોદીની કથિત ‘ઘુટણીબજાવ’ પણ મુખ્ય છે.
AAP નેતા અને પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલે તો તેને ‘ટ્રમ્પ નામની ઈયળને મારવાની નિષ્ફળ દવા’ કહીને સરકાર પર તીખો પ્રહાર કર્યો છે. બીજી તરફ સરકારની આવકની વાત કરીએ તો GST કલેક્શન 2017માં લાગુ થયા પછી 8 વર્ષમાં ત્રણ ગણું થઈ ગયું છે. 2021-22માં 11.37 લાખ કરોડથી વધીને 2024-25માં 22.08 લાખ કરોડ પહોંચ્યું. પરંતુ કપાસ કિસાનો પૂછે છે: ‘આ વધતી આવકથી આપણને કેવી રીતે લાભ થાય, જ્યારે આપણા ઉત્પાદનનો ભાવ તળાવમાં ડૂબી જાય છે?’
કપાસના ભાવોમાં લાંબા સમયનો વિરોધાભાસ
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા કપાસ ઉત્પાદક દેશોમાંથી એક છે, જ્યાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને તેલંગાણા જેવા રાજ્યોમાં લાખો કિસાનો આ પાક પર આધારિત છે. 2014 પહેલાં 2013માં કપાસનો ભાવ 1,500થી 1,700 રૂપિયા પ્રતિ 20 કિલોગ્રામ હતો, જે ખેડૂતો માટે ન્યૂનતમ આવકનું સંકેત આપતો હતો. પરંતુ મોદી સરકારના 11 વર્ષમાં આ ભાવમાં સતત ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. આજે, 2025માં માર્કેટમાં કપાસનો ભાવ 1,300 રૂપિયા સુધી ઘટી ગયો છે, જે MSP (મિનિમમ સપોર્ટ પ્રાઇસ)ના નિર્ધારણ સાથે પણ મેળ ખાતો નથી. સરકારે 2025-26 માટે મીડિયમ સ્ટેપલ કપાસનો MSP 7,710 રૂપિયા પ્રતિ ક્વિન્ટલ (100 કિલો) અને લોંગ સ્ટેપલ માટે 8,110 રૂપિયા કર્યો છે, જે પ્રતિ 20 કિલો પર આશરે 1,542થી 1,622 રૂપિયા બને છે. પરંતુ વાસ્તવિક માર્કેટ પ્રાઇસ MSP કરતાં નીચો રહે છે, જે ખેડૂતોને MSPનો લાભ લેવામાં મુશ્કેલી પેદા કરે છે.
આ ઘટાડાનું એક મુખ્ય કારણ વૈશ્વિક વેપાર નીતિઓ છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 50% ટેરિફ લાદ્યા પછી, ભારતે અમેરિકી કપાસ પરની 11% આયાત ડ્યુટી હટાવી દીધી, જેનાથી સસ્તી અમેરિકી કપાસ ભારતીય માર્કેટમાં પ્રવેશીને સ્થાનિક ભાવોને દબાવી નાખ્યા. આનાથી કપાસનો ભાવ 1,200 રૂપિયા સુધી પણ પડી શકે છે, જ્યારે આદર્શ ભાવ 3,200 રૂપિયા પ્રતિ 20 કિલો હોવો જોઈએ. આ વર્ષે ઓક્ટોબરમાં નવી કપાસની આગમન સાથે ભાવ 7,021 રૂપિયા પ્રતિ ક્વિન્ટલથી વધ્યા હતા, પરંતુ તે પણ કિસાનોની અપેક્ષા કરતાં ઓછા છે.
કેજરીવાલની આકરી ટીકા: ‘ગુલાબી ઈયળ નહીં, ટ્રમ્પને મારવાની નિષ્ફળ દવા’
AAPના નેતા અરવિંદ કેજરીવાલે આ મુદ્દે સરકાર પર તીખો હુમલો કર્યો છે. તેઓએ કહ્યું કે, ‘ટ્રમ્પે 50% ટેરિફ લાદ્યા, પરંતુ મોદીએ તેના જવાબમાં કંઈ નહીં કર્યું, બલ્કે અમેરિકી કપાસ પરની 11% ડ્યુટી હટાવીને કિસાનોને વેચાયા.’ કેજરીવાલે વધુમાં કહ્યું કે, ‘આ ટ્રમ્પ સામેની ઘુટણીબજાવ છે, જેનાથી કિસાનોના ભાવો ઘટી રહ્યા છે. અમારે અમેરિકી આયાત પર 100% ટેરિફ લગાવવા જોઈએ.’ તેમણે ગુજરાતના પ્રશ્નસભામાં પણ આ વિષય ઉઠાવ્યો, જ્યાં તેઓએ કહ્યું કે 2013માં કિસાનોને 1,500-1,700 રૂપિયા મળતા હતા, જ્યારે આજે તે ઘટીને અડધા થઈ ગયા છે.
BJP કાર્યકર્તાઓમાં જ રોષ
આ ભાવ ઘટાડાને કારણે BJPના કાર્યકર્તા જ હતાશ થયા છે. એક 28 વર્ષથી પાર્ટી માટે તન-મન-ધન સમર્પિત કાર્યકર્તા, જેમના લોહીમાં BJPની વિચારધારા વહે છે, તેઓએ કપાસના ભાવ ઘટવાને કારણે તેને સળગાવી દેવાની પરવાનગી માંગી છે. આ પ્રતિક્રિયા ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રના કપાસ વિસ્તારોમાંથી આવી રહી છે, જ્યાં કિસાનો MSPની અપેક્ષામાં રહીને માર્કેટ પ્રાઇસ પર વેચાણ કરવા મજબૂર બને છે. આવી પ્રતિક્રિયાઓ સરકારી નીતિઓ પ્રત્યે અંદરની અસંતોષને દર્શાવે છે, જોકે BJP તરફથી આ પર કોઈ સત્તાવાર જવાબ આપવામાં આવ્યો નથી.
2023માં કપાસનો ભાવ 1,500 રૂપિયા પ્રતિ મણ રહ્યો, જ્યારે કપાસીયા તેલનો ભાવ 1,500 રૂપિયા પ્રતિ ડબ્બો (15 કિલો) અને કપાસીયા ખોલની ગુણી (ભુષ્ષી)નો ભાવ 1,250 રૂપિયા હતો. પરંતુ 2024માં સ્થિતિ વધુ વિરોધાભાસી બની. કપાસીયા તેલનો ભાવ 2,300 રૂપિયા અને ખોલની ગુણીનો 1,900 રૂપિયા થયા, જ્યારે કપાસનો મુખ્ય ભાવ 1,500 રૂપિયા જ રહ્યો. કિસાનો પૂછે છે, ‘આપણા મુખ્ય પાકના ભાવમાં વધારો ના હોય તો ડેરિવેટિવ્સથી આપણે કેવી રીતે બે પાંદડા થઈએ? આયાતી કપાસના પ્રવાહથી સ્થાનિક ઉત્પાદનને નુકસાન થઈ રહ્યું છે, જેનાથી લાખો કુટુંબોની આવક અસ્થિર બની છે.’
GSTની સફળતા: 8 વર્ષમાં ત્રણ ગણી આવક, પરંતુ કિસાનો માટે કોઈ રાહત નહીં
બીજી તરફ, સરકારી આર્થિક સ્થિતિ ચમકદાર છે. 1 જુલાઈ 2017માં લાગુ થયેલા GSTએ દેશમાં તમામ પ્રકારના ટેક્સને એકીકૃત કરીને આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. 2021-22માં GST કલેક્શન 11.37 લાખ કરોડ રૂપિયા હતું, જે 2024-25માં 22.08 લાખ કરોડ પહોંચી ગયું. એટલે કે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં બમણાથી વધુ. આ વધારો 9.4%ના વાર્ષિક દરે થયો છે, જેમાં સેપ્ટેમ્બર 2025માં 1.86 લાખ કરોડનું માસિક કલેક્શન રેકોર્ડ છે.
સરકાર કહે છે કે આ વૃદ્ધિ ફોર્મલ ઇકોનોમીના વિસ્તારથી છે, પરંતુ વિપક્ષ પૂછે છે: ‘આ આવક કિસાનોની સમસ્યાઓ હલ કરવા કેમ નથી વપરાઈ રહી?’
આગળની ચર્ચા: કિસાન આંદોલનની તૈયારી?
કપાસ કિસાનો હવે મોટા આંદોલનની તૈયારી કરી રહ્યા છે. ગુજરાતના કપાસ ઉત્પાદક સંગઠનોએ ડ્યુટી પુનઃલગાવવાની માંગ કરી છે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર MSP વધારાને તરીકે રજૂ કરે છે. આ વિરોધાભાસમાંથી એક પાસે વધતી GST આવક અને બીજી પાસે ઘટતા કપાસ ભાવો – શું આ ભારતીય કૃષિનું ભવિષ્ય છે? કિસાનોની આવાજને કોરે તો સરકારે તાત્કાલિક પગલાં લેવા જોઈએ, જેથી ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ માત્ર નારા ન રહી જાય.
જુઓ વીડિયો
આ પણ વાંચો:
Kaal Chakra: કપાસની ખેતી કરતા ખેડૂતોને દેખાડેલા રંગીન સપનાનું શું થયું ? મોદીએ આપ્યું હતું આ વચન
કેજરીવાલ ગુજરાત મુલાકાતે, ખેડૂતોના કપાસને લઈ કેમ છે ચિંતત?, જુઓ | Arvind Kejriwal
UP: વરુએ પતિ-પત્નીને ફાડી ખાધા, મૃતદેહો વિકૃત હાલતમાં મળ્યા, ગ્રામજનોએ વન વિભાગની લગાડી દીધી વાટ
