Tobacco Addiction India: ભારતમાં 15થી 50 વર્ષની વયના લોકોમાં ગુટખા, તમાકુ અને પાન મસાલાના સેવનને લઈને ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે. વિવિધ રાજ્યોમાં આ વ્યસનની સ્થિતિ દર્શાવતો નકશો સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશના મોટા ભાગમાં આ સમસ્યા ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી ચૂકી છે.

નાગાલેન્ડમાં સૌથી વધુ 34.3 ટકા લોકો ગુટખા અથવા તમાકુનું સેવન કરે છે. ત્યારબાદ ગુજરાતમાં 33.6 ટકા, ઓડિશામાં 31.1 ટકા, મધ્ય પ્રદેશમાં 29.6 ટકા, ઉત્તર પ્રદેશમાં 27.6 ટકા, અરુણાચલ પ્રદેશમાં 27.4 ટકા અને રાજસ્થાનમાં 22.5 ટકા લોકો આ વ્યસનના શિકાર હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.

બીજી તરફ કેટલાક રાજ્યોમાં આ પ્રમાણ ખૂબ ઓછું છે. કેરળમાં માત્ર 0.6 ટકા, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં 0.4 ટકા, આંધ્ર પ્રદેશમાં 1 ટકા, પંજાબમાં 3 ટકા અને તમિલનાડુમાં 3.2 ટકા લોકો જ તમાકુ ચાવે છે.

દેશની સરેરાશ જોવામાં આવે તો લગભગ 14.5 ટકા લોકો સ્મોકલેસ તમાકુનું સેવન કરે છે, એટલે કે દર સાતમાંથી લગભગ એક વ્યક્તિ આ વ્યસન સાથે જોડાયેલો છે.

ભારત બન્યું ઓરલ કેન્સરનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર

આ વ્યસનનો સૌથી ગંભીર પ્રભાવ આરોગ્ય પર જોવા મળે છે. વર્ષ 2022 દરમિયાન વિશ્વભરમાં મોઢાના કેન્સરના અંદાજે 1.20 લાખ કેસ નોંધાયા હતા, જેમાંથી લગભગ 83,400 કેસ માત્ર ભારતમાં નોંધાયા હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.

આનો અર્થ એ થયો કે દુનિયામાં નોંધાતા દર 100 ઓરલ કેન્સરના કેસમાંથી લગભગ 70 કેસ ભારતમાં જોવા મળે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ગુટખો, ખૈની અને તમાકુવાળો પાન મસાલો આ સ્થિતિ માટેનું સૌથી મોટું કારણ છે.

પ્રતિબંધ હોવા છતાં ગુટખા ખુલ્લેઆમ કેવી રીતે વેચાય છે?

ભારતમાં ગુટખા પર વર્ષ 2011થી ખાદ્ય સુરક્ષા નિયમો હેઠળ પ્રતિબંધ લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ મોટાભાગના રાજ્યોમાં તેના ઉત્પાદન, વેચાણ અને સંગ્રહ પર રોક લગાવવામાં આવી હતી.

પરંતુ ઉદ્યોગોએ કાયદાની ખામીનો ઉપયોગ કરીને ‘ટ્વિન પેક’ મોડલ અપનાવ્યું. એક અલગ પુડિયામાં પાન મસાલો અને બીજી અલગ પુડિયામાં તમાકુ વેચવામાં આવે છે. ગ્રાહક બંને ખરીદી પોતાના હાથથી ભેળવીને ગુટખા તૈયાર કરે છે. આ રીતથી પ્રતિબંધ હોવા છતાં બજારમાં તેનો વેપાર યથાવત રહ્યો છે.

₹5ની પુડિયાથી ઉભું થયું હજારો કરોડનું સામ્રાજ્ય

એક સમય હતો જ્યારે લોકો પરંપરાગત રીતે પાન બનાવડાવીને ખાતા હતા. પરંતુ 1970ના દાયકાથી તૈયાર પાન મસાલાના પેકેટો બજારમાં આવવા લાગ્યા. વર્ષ 1973માં Pan Parag ના લોન્ચ સાથે સંગઠિત પાન મસાલા ઉદ્યોગની શરૂઆત થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

પછી તમાકુ ભેળવીને ગુટખાની શરૂઆત થઈ અને Manikchand Group સહિત અનેક કંપનીઓએ આ બજારમાં ઝડપથી સ્થાન મેળવ્યું.

માત્ર ₹1, ₹2 અથવા ₹5ની પુડિયામાં મળતો ગુટખા સસ્તો, સરળતાથી ખિસ્સામાં રાખી શકાય એવો અને અત્યંત વ્યસનકારક હોવાથી દેશભરમાં ઝડપથી લોકપ્રિય બન્યો.

ફિલ્મ સ્ટાર્સ અને જાહેરાતોએ બજારને આપી નવી દિશા

ગુટખા અને પાન મસાલાના વેપારને વધારવામાં આકર્ષક જાહેરાતોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. મોટા ફિલ્મ સ્ટાર્સ દ્વારા વૈભવી જીવનશૈલી દર્શાવતી જાહેરાતો કરવામાં આવી. મોટા બંગલા, મોંઘી કાર અને સફળ જીવનની છબી ઉભી કરીને સામાન્ય ગ્રાહકોને આકર્ષવામાં આવ્યા.

જ્યારે તમાકુની સીધી જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ લાગ્યો, ત્યારે કંપનીઓએ પાન મસાલા, એલચી અથવા માઉથ ફ્રેશનરના નામે Surrogate Advertising શરૂ કરી. બ્રાન્ડનું નામ અને ઓળખ યથાવત રાખીને પરોક્ષ રીતે ગુટખાની બ્રાન્ડિંગ કરવામાં આવી.

વિશ્વના અન્ય દેશોમાં સ્થિતિ કેવી છે?

વિશ્વમાં લગભગ 30 કરોડ લોકો સ્મોકલેસ તમાકુ અને આશરે 60 કરોડ લોકો સોપારીનો ઉપયોગ કરે છે.

અમેરિકામાં Chewing Tobacco અને Dip નો ઉપયોગ થાય છે. સ્વીડનમાં Snus નામની ખાસ પ્રોડક્ટ વપરાય છે, જેમાં કેન્સરકારક તત્વોનું પ્રમાણ ઓછું કરવામાં આવે છે.

દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં Betel Quid નો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં પાન, સોપારી અને ચૂનો હોય છે.

ભારતમાં વેચાતા ગુટખામાં ઘણી વખત Nicotiana Rustica જેવી ઊંચી નિકોટિન ધરાવતી તમાકુની જાતિનો ઉપયોગ થતો હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. ઉપરાંત તેમાં Tobacco Specific Nitrosamines અને ભારે ધાતુઓનું પ્રમાણ પણ વધુ હોઈ શકે છે.

તેની સાથે સોપારી પણ ભેળવવામાં આવે છે, જેને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) Group-1 Carcinogen તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે.

કેમ બને છે ગુટખા સૌથી ખતરનાક?

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ગુટખામાં રહેલા Tobacco Specific Nitrosamines શરીરના DNA ને નુકસાન પહોંચાડે છે. સતત ઉપયોગથી કોષોની વૃદ્ધિ પરનો નિયંત્રણ ઘટે છે અને કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે.

સોપારી અને ચૂનાના સતત સંપર્કથી Oral Submucous Fibrosis જેવી ગંભીર સ્થિતિ સર્જાય છે, જેમાં મોઢાની અંદરની ચામડી સખત થવા લાગે છે અને દર્દી ધીમે-ધીમે મોઢું પૂરતું ખોલી શકતો નથી.

આગળ જતાં આ સ્થિતિ મોઢાના કેન્સરમાં પણ પરિવર્તિત થઈ શકે છે.

ગુટખા ચાવનારાઓમાં કેન્સરનું જોખમ અનેકગણું

અભ્યાસો અનુસાર ગુટખા ચાવનાર વ્યક્તિને મોઢાના કેન્સરનું જોખમ સામાન્ય વ્યક્તિ કરતાં અંદાજે 8થી 9 ગણું વધુ હોઈ શકે છે.

દિવસમાં અનેક વખત ગુટખા ચાવતી મહિલાઓમાં જોખમ વધુ વધી શકે છે. ઘણા દર્દીઓમાં કેન્સર ખૂબ મોડા તબક્કે એટલે કે T4 Stage માં ઓળખાય છે.

મોઢાના કેન્સરના ઘણા દર્દીઓની સરેરાશ ઉંમર માત્ર 47 વર્ષ હોવાનું પણ જણાવવામાં આવે છે, એટલે કે જીવનના સૌથી ઉત્પાદક સમયગાળામાં લોકો આ જીવલેણ બીમારીનો ભોગ બને છે.

યુવાનોમાં ઝડપથી વધી રહ્યું છે વ્યસન

ભારતમાં અંદાજે 20 કરોડથી વધુ લોકો તમાકુ ચાવે છે અને તેમાં મોટી સંખ્યામાં 40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના લોકોનો સમાવેશ થાય છે.

અહેવાલો મુજબ ઘણા બાળકો 10 વર્ષની ઉંમર પહેલાં જ ગુટખા અથવા સોપારીની શરૂઆત કરી દે છે. શાળાઓની આસપાસ પણ ₹5ની પુડિયા સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોવાને કારણે બાળકો ઝડપથી વ્યસનની ઝપેટમાં આવી જાય છે.

નિકોટિનની અસરને કારણે એકવાર આદત પડી જાય પછી તેને છોડવી અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે.

મજૂરો અને શ્રમિકોમાં વધુ ઉપયોગ કેમ?

ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોમાં મોટી સંખ્યામાં મજૂરો, ટ્રક ડ્રાઇવરો, ફેક્ટરી કામદારો અને દૈનિક શ્રમિકો રહે છે.

લાંબા સમય સુધી કામ દરમિયાન ભૂખ દબાવવા, થાક ઘટાડવા અથવા જાગતા રહેવા માટે ઘણા લોકો ગુટખાનો સહારો લેતા હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોમાં સોપારી અને પાન લાંબા સમયથી સાંસ્કૃતિક પરંપરાનો ભાગ હોવાથી ત્યાં પણ તેનો ઉપયોગ વધુ જોવા મળે છે.

દંતચિકિત્સકોની અછતથી મોડું થાય છે નિદાન

ભારતમાં ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં દંતચિકિત્સકોની અછત છે. પરિણામે મોઢાના કેન્સરના લગભગ 60થી 80 ટકા કેસો ખૂબ મોડા તબક્કે ઓળખાય છે.

જ્યાં ગુટખાનું સેવન સૌથી વધુ છે, ત્યાં જ નિદાન અને સારવારની સુવિધાઓ સૌથી ઓછી હોવાનું આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો જણાવે છે.

સરકાર, ઉદ્યોગ અને કરનો વિરોધાભાસ

એક તરફ ગુટખા અને તમાકુ પર આરોગ્યની દૃષ્ટિએ પ્રતિબંધ છે, તો બીજી તરફ પાન મસાલા ઉદ્યોગ હજારો કરોડ રૂપિયાનો વ્યવસાય કરી રહ્યો છે.

વર્ષ 2025માં ભારતનું પાન મસાલા બજાર અંદાજે ₹48,000 કરોડનું હોવાનું જણાવવામાં આવે છે અને વર્ષ 2034 સુધીમાં તે ₹67,000 કરોડ સુધી પહોંચી શકે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

વર્ષ 2026થી પાન મસાલા પર 40 ટકા GST લાગુ કરવામાં આવ્યો હોવાનું પણ જણાવવામાં આવે છે. આથી સરકારને પણ આ ક્ષેત્રમાંથી મોટો કર મળે છે.

આ પરિસ્થિતિમાં એક તરફ સરકારને કરની આવક મળે છે, કંપનીઓને નફો થાય છે અને બીજી તરફ આરોગ્ય પર સૌથી મોટો બોજ સામાન્ય નાગરિક અને સરકારી આરોગ્ય વ્યવસ્થા પર પડે છે.

ગરીબથી કરોડપતિ સુધીની વ્યવસાયિક સફર

અહેવાલો મુજબ પાન મસાલા ઉદ્યોગના કેટલાક માલિકો દેશના સૌથી સમૃદ્ધ ઉદ્યોગપતિઓમાં સામેલ છે. વૈભવી કાર, વિદેશી લગ્ન સમારંભો અને ભવ્ય જીવનશૈલી સાથે આ ઉદ્યોગનું વિશાળ સામ્રાજ્ય ઉભું થયું છે.

બીજી તરફ માત્ર ₹5ની પુડિયા ખરીદતો ગરીબ મજૂર વર્ષો સુધી વ્યસનનો ભોગ બને છે અને અનેક લોકો મોઢાના કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓનો સામનો કરે છે.

જાગૃતિ અને કડક અમલની જરૂર

આ સમગ્ર સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ગુટખા માત્ર વ્યક્તિગત વ્યસનનો મુદ્દો નથી, પરંતુ આરોગ્ય, અર્થતંત્ર, ગરીબી, કાયદા, જાહેરાતો અને જાહેર નીતિ સાથે જોડાયેલો મોટો સામાજિક પ્રશ્ન છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર પ્રતિબંધ પૂરતો નથી. અસરકારક અમલ, બાળકો સુધી સરળ ઉપલબ્ધતા પર રોક, Surrogate Advertising પર નિયંત્રણ, આરોગ્ય જાગૃતિ, વ્યસનમુક્તિ અભિયાન અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સેવાઓને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં સંકલિત પ્રયાસો જરૂરી છે.

આરોગ્ય નિષ્ણાતો સતત અપીલ કરી રહ્યા છે કે ગુટખા, ખૈની અને તમાકુના સેવનથી દૂર રહેવું જોઈએ, કારણ કે લાંબા ગાળે તે મોઢાના કેન્સર સહિત અનેક ગંભીર બીમારીઓનું કારણ બની શકે છે.