મહેશ ઓડ
Monkey Sterilization: ઉત્તરાખંડમાં વાંદરાઓ(Monkeys)ના ત્રાસથી પરેશાન ખેડૂતો અને સ્થાનિક લોકોને રાહત આપવા માટે રાજ્ય સરકારે દેશનું સૌથી મોટું વાંદરા નસબંધી(Sterilization) અભિયાન શરૂ કર્યું છે.
આ અભિયાન હેઠળ અત્યાર સુધીમાં 1 લાખ 19 હજાર 970 નર વાંદરાઓની નસબંધી કરવામાં આવી છે. તાજેતરના આંકડા અનુસાર આ પગલાંના પરિણામે ઉત્તરાખંડમાં વાંદરાઓની સંખ્યામાં 24 ટકાનો નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની ધારણા છે.
વાંદરાઓની વધતી વસ્તી અને ખેતીને નુકસાન
ઉત્તરાખંડમાં લગભગ અઢી લાખથી વધુ વાંદરાઓનો વસવાટ છે, જે રાજ્યના ખેડૂતો અને બાગાયતી ક્ષેત્ર માટે મોટો પડકાર બની રહ્યા છે. આ વાંદરાઓ પર્વતીય વિસ્તારોમાં ખેતી અને બગીચાઓને ભારે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે, જેની સીધી અસર રાજ્યના અર્થતંત્ર પર પડી રહી છે. છેલ્લા 15-20 વર્ષોમાં વાંદરાઓની વસ્તીમાં અનિયંત્રિત વધારો થયો છે, જેનું એક મુખ્ય કારણ પાડોશી રાજ્યો દ્વારા વાંદરાઓને ઉત્તરાખંડની સરહદોમાં છોડી દેવાની પ્રવૃત્તિ છે.
વધતી વસ્તીને કારણે ખોરાકની શોધમાં વાંદરાઓ જંગલોમાંથી બહાર નીકળીને ગામડાઓ અને શહેરી વિસ્તારોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. આનાથી ખાસ કરીને પર્વતીય વિસ્તારોમાં ખેતી અને બાગાયતી પાકો જેમ કે ફળો, શાકભાજી અને અનાજને મોટું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ પર પણ આની વિપરીત અસર થઈ રહી છે, કારણ કે તેમના પાકનો મોટો હિસ્સો વાંદરાઓ દ્વારા નાશ પામે છે.
નસબંધી અભિયાન: શા માટે અને કેવી રીતે?
વાંદરાઓની વધતી વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષને ઘટાડવા માટે ઉત્તરાખંડ સરકારે આ નસબંધી અભિયાન શરૂ કર્યું છે. આ અભિયાન હેઠળ ફક્ત નર વાંદરાઓની નસબંધી કરવામાં આવે છે, જેથી તેમની પ્રજનન ક્ષમતા ઘટે અને વસ્તીનો વધારો નિયંત્રિત થાય. આ પ્રક્રિયા વન વિભાગ અને પશુચિકિત્સા નિષ્ણાતોની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવે છે, જેથી વાંદરાઓને કોઈ નુકસાન ન પહોંચે અને પ્રક્રિયા નૈતિક રીતે હાથ ધરાય.
આ અભિયાનનો હેતુ માત્ર વાંદરાઓની સંખ્યા ઘટાડવાનો જ નથી, પરંતુ ખેડૂતોના પાકને બચાવવા અને રાજ્યના બાગાયતી ક્ષેત્રને સુરક્ષિત કરવાનો પણ છે. વાંદરાઓના આક્રમણને કારણે ઘણા ખેડૂતો ખેતી છોડી દેવા મજબૂર થયા હતા, જેની સામે આ અભિયાન એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષનું વધતું જોખમ
ઉત્તરાખંડમાં વાંદરાઓ સહિતના વન્યજીવો અને માનવો વચ્ચેનો સંઘર્ષ વધી રહ્યો છે. વાંદરાઓ ખોરાકની શોધમાં ગામડાઓ અને શહેરોમાં પ્રવેશે છે, જેનાથી સ્થાનિક લોકોને માત્ર આર્થિક નુકસાન જ નહીં, પરંતુ ઘણી વખત શારીરિક જોખમ પણ ઊભું થાય છે. આ સંઘર્ષના કારણે લોકોમાં વન્યજીવો પ્રત્યે નકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ પણ વધી રહ્યો છે, જે પર્યાવરણીય સંતુલન માટે ચિંતાજનક છે.
સરકારની યોજનાઓ અને ભવિષ્યના પગલાં
નસબંધી અભિયાન ઉપરાંત, ઉત્તરાખંડ સરકાર વાંદરાઓની વસ્તી નિયંત્રણ માટે અન્ય પગલાં પણ લઈ રહી છે. આમાં જંગલોમાં ખોરાકની ઉપલબ્ધતા વધારવા માટે વૃક્ષારોપણ, વાંદરાઓને રહેઠાણ પૂરું પાડવા માટે વિશેષ વિસ્તારોની રચના અને ખેડૂતોને પાકની સુરક્ષા માટે જાળીઓ અને અન્ય સાધનોનું વિતરણ શામેલ છે. સરકારે ખેડૂતોને નુકસાનની ભરપાઈ માટે વળતર યોજનાઓ પણ શરૂ કરી છે, જેથી તેમની આર્થિક મુશ્કેલીઓ ઘટે.
‘નસબંધી અભિયાન એક અસરકારક પગલું’
વન્યજીવ નિષ્ણાતોના મતે, નસબંધી અભિયાન એક અસરકારક પગલું છે, પરંતુ લાંબા ગાળાના ઉકેલ માટે વાંદરાઓના કુદરતી રહેઠાણનું રક્ષણ અને જંગલોમાં ખોરાકની સુલભતા વધારવી જરૂરી છે. આ ઉપરાંત, પાડોશી રાજ્યો સાથે સંકલન કરીને વાંદરાઓને સરહદોમાં છોડવાની પ્રવૃત્તિને રોકવાની પણ જરૂર છે.
સ્થાનિક લોકોની પ્રતિક્રિયા
આ અભિયાનનું સ્થાનિક ખેડૂતો અને રહેવાસીઓએ સ્વાગત કર્યું છે. પર્વતીય વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોનું કહેવું છે કે વાંદરાઓના આક્રમણને કારણે તેમની આજીવિકા પર મોટી અસર થઈ રહી હતી. આ અભિયાનથી તેમને રાહત મળવાની આશા છે. જોકે, કેટલાક લોકોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે આ પગલાંનું અમલીકરણ ઝડપી અને વ્યાપક હોવું જોઈએ, જેથી વાંદરાઓની વસ્તી ઝડપથી નિયંત્રિત થાય.
ઉત્તરાખંડનું આ નસબંધી અભિયાન વાંદરાઓની વધતી વસ્તીને નિયંત્રિત કરવા અને ખેતી તેમજ બાગાયતી ક્ષેત્રને બચાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે. આ પગલાંથી રાજ્યના અર્થતંત્રને સ્થિરતા મળવાની સાથે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષમાં પણ ઘટાડો થવાની આશા છે. જો આ અભિયાન સફળ રહ્યું તો તે અન્ય રાજ્યો માટે પણ એક ઉદાહરણ બની શકે છે, જ્યાં વાંદરાઓની વસ્તી ખેતી અને સ્થાનિક જીવનને અસર કરી રહી છે.
