Xi Jinping India Visit: ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ દિલ્હી પહોંચતા તેમની મુલાકાતને ભારતીય મીડિયામાં વ્યાપક કવરેજ મળી રહ્યું છે. એર ચાઇના વિમાન ભારતીય એર સ્પેસમાં પ્રવેશ્યું ત્યારથી જ સોશિયલ મીડિયા અને ન્યૂઝ ચેનલો પર અપડેટ્સ શરૂ થઈ ગયા હતા. જિનપિંગના સ્વાગતના દૃશ્યો પણ દિવસભર ચર્ચામાં રહ્યા. જોકે સવાલ એ છે કે ભારત-ચીન જેવા જટિલ સંબંધોને માત્ર નેતાઓની મુલાકાત અને સ્વાગતની તસવીરોના માધ્યમથી જોવાને બદલે સરહદ, સુરક્ષા, વેપાર અને કૂટનીતિના મોટા પ્રશ્નો પર કેટલું ધ્યાન આપવામાં આવે છે?
BRICS મીડિયા કિટની ચર્ચા વચ્ચે મોટો સવાલ
BRICS સંમેલન માટે પત્રકારોને આપવામાં આવેલી મીડિયા કિટ પણ ભારતીય મીડિયામાં ચર્ચાનો વિષય બની. મખાના, સત્તુ, કોફી, કોફી મગ, બાંધણી સ્ટોલ, પર્સ, પાણીની બોટલ, ચાર્જિંગ વાયર, ડાયરી અને પેન જેવી વસ્તુઓ દર્શાવતી રીલ્સ અને ચર્ચાઓ સામે આવી. સારી મીડિયા કિટ આપવી સ્વાભાવિક બાબત છે, પરંતુ તેના પર એટલું ધ્યાન કેમ કે સંમેલનના મહત્વના મુદ્દાઓ પાછળ રહી જાય, તે સવાલ ઊભો થયો.
X પર ઉપાસનાએ પણ મીડિયા કિટને લઈને ટીકા કરી હતી. તેમણે લખ્યું કે પબ્લિક રિલેશન્સમાં 36 વર્ષ થયા છતાં પ્રેસ કિટને લઈને મીડિયાની પ્રતિક્રિયામાં ખાસ ફેરફાર થયો નથી. આ સમગ્ર ઘટનાને કેટલાક લોકો PR એક્સરસાઇઝ તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે.
તાકસિંગમાં ચીની હાજરીના અહેવાલોથી ચિંતા
આ દરમિયાન અરુણાચલ પ્રદેશના અપર સુબનસિરી જિલ્લાના તાકસિંગ વિસ્તારમાં ચીની કેમ્પ બનાવાયા હોવાના અહેવાલોએ અલગ જ ચિંતા ઊભી કરી છે. 30 જૂને ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસમાં સુકૃતા બરુઆના અહેવાલમાં સ્થાનિક સંગઠન દ્વારા ડેપ્યુટી કમિશનરને કરાયેલી રજૂઆતનો ઉલ્લેખ થયો હતો. તેમાં ચીન દ્વારા સરહદી વિસ્તારમાં રસ્તા, પુલ અને સૈન્ય માળખું ઊભું કરવાના આક્ષેપ કરવામાં આવ્યા હતા.
અરુણાચલ પ્રદેશના ગૃહમંત્રી મામા નતુંગે આ દાવાની તપાસ માટે કમિટી બનાવવાની વાત કરી હતી. ઓગસ્ટમાં ઈટાનગરમાં ‘સેવ તાકસિંગ, સેવ અરુણાચલ’ અભિયાન હેઠળ પ્રદર્શન પણ થયા હતા.
સપ્ટેમ્બરમાં સૈન્ય સ્તરે વાતચીત અને તણાવ
13 ઓગસ્ટે કોંગ્રેસે તાકસિંગ સહિતના વિસ્તારો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને દાવો કર્યો હતો કે ચીન 628 ગામ બનાવી રહ્યું છે. કોંગ્રેસે આ મુદ્દે માર્ચમાં લેફ્ટનન્ટ જનરલ રાજીવ ઘઈ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. 14 ઓગસ્ટે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ કહ્યું હતું કે શી જિનપિંગ ભારત આવે ત્યારે વડાપ્રધાન મોદીએ આ મુદ્દો ઉઠાવવો જોઈએ. 19 ઓગસ્ટે કે.સી. વેણુગોપાલે પણ ચીની ઘૂસણખોરી અને સરહદી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અંગે કેન્દ્ર સરકારની કથિત ચૂપકીદી પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
4 અને 6 સપ્ટેમ્બરના ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલોમાં તાકસિંગ તણાવ વચ્ચે કોર કમાન્ડર સ્તરની વાતચીતની માહિતી સામે આવી. ધ હિન્દુના અહેવાલોમાં તેને ગલવાન પછીની મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય વાતચીત તરીકે રજૂ કરવામાં આવી. 12 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલોમાં ભારતીય અને ચીની સેનાઓની ફોરવર્ડ પોઝિશન, ચીની સેનાના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારમાં ટેન્ટ અને ભારતીય સેનાની વધારાની તૈનાતીનો ઉલ્લેખ થયો હતો. જુલાઈમાં નાના સ્તરની અથડામણનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો.
ગલવાનથી ઓપરેશન સિંદૂર સુધીના પ્રશ્નો
2020ના ગલવાન સંઘર્ષમાં ભારતના 20 જવાનો શહીદ થયા હતા. ત્યારબાદ બંને દેશોના સંબંધોમાં મોટો તણાવ આવ્યો. વડાપ્રધાન મોદીએ તે સમયે કહ્યું હતું કે ભારતીય વિસ્તારમાં કોઈ ઘૂસણખોરી થઈ નથી અને કોઈ ભારતીય પોસ્ટ બીજા દેશના કબજામાં નથી. હવે 2026 નજીક આવી ગયું છે ત્યારે સવાલ છે કે શું 2020 પહેલાંની સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે પુનઃસ્થાપિત થઈ છે?
ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન પણ ચીનની ભૂમિકાને લઈને ચર્ચા થઈ હતી. લેફ્ટનન્ટ જનરલ રાહુલ આર. સિંહે 2025માં FICCIના કાર્યક્રમમાં કહ્યું હતું કે પાકિસ્તાનને ચીન તરફથી મહત્વપૂર્ણ સહાય મળી હતી. બાદમાં સંસદમાં રાહુલ ગાંધીએ પણ ચીન-પાકિસ્તાનના વધતા સૈન્ય સહયોગ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
વેપાર વધ્યો, છતાં સરહદી અવિશ્વાસ યથાવત
ભારત અને ચીન વચ્ચેનો વેપાર પણ સંબંધોની વિસંગત તસવીર રજૂ કરે છે. ચીન ભારત માટે 100 અબજ ડોલરથી વધુની આયાતનું સ્ત્રોત બની ચૂક્યું છે અને છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ચીનથી ભારતની આયાત નોંધપાત્ર રીતે વધી છે. બીજી તરફ ટનલ બોરિંગ મશીન, લિથિયમ-આયન ટેક્નોલોજી અને ભારતીય iPhone ફેક્ટરીઓમાં ચીની એન્જિનિયરોની હાજરી જેવા મુદ્દાઓને લઈને નવા પ્રતિબંધો અથવા મુશ્કેલીઓના અહેવાલો પણ આવ્યા છે.
મોદી-જિનપિંગ મુલાકાતથી શું અપેક્ષા?
2014માં જિનપિંગની ભારત મુલાકાત પહેલાં ચુમાર વિસ્તારમાં ચીની સૈનિકોની ઘૂસણખોરીના અહેવાલ આવ્યા હતા. 2017માં ડોકલામમાં 73 દિવસ સુધી બંને દેશોની સેનાઓ સામસામે રહી હતી. 2018માં વુહાન સમિટ અને 2019માં મહાબલીપુરમ મુલાકાત પછી 2020માં ગલવાન થયું. 2022માં બાલી, 2024માં કઝાન અને 2025માં તિયાનજિનમાં નેતાઓની મુલાકાતો થઈ. હવે ગલવાન પછી જિનપિંગની ભારતની આ મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત છે.
વિજય ગોખલેના પુસ્તક China’s War: The Politics and Diplomacy Behind Its Military Coercionમાં પણ ચીન ભારત પર સૈન્ય દબાણ જાળવી રાખીને મોટા યુદ્ધથી બચવાની વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેવી દલીલ કરવામાં આવી છે. પલ્લવી અય્યરે ભારત-ચીન સંબંધોમાં રહેલા ઐતિહાસિક અને માનસિક અંતરને સમજવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
BRICSમાં ભારત અને ચીન સાથે મળીને કામ કરે છે, પરંતુ સરહદ પરના પ્રશ્નો હજી યથાવત છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર મોદી-જિનપિંગની તસવીરો કે અમેરિકાને પડકારવાની ચર્ચા કરતાં વધુ જરૂરી છે કે બંને દેશો વચ્ચેના વાસ્તવિક મતભેદો, સરહદી તણાવ, વેપાર અસંતુલન અને સૈન્ય દબાણ અંગે પારદર્શક ચર્ચા થાય. સરકાર અને મીડિયાએ પણ જનતાને માત્ર સંબંધોની ચમક નહીં, પરંતુ તેની પાછળ રહેલા પડકારોની સંપૂર્ણ તસવીર આપવી જરૂરી છે.
