કેન્દ્ર સરકારે શુક્રવારે ચૂંટણીના દસ્તાવેજોને આપવા બાબતે ફેરફાર કર્યો છે જેથી તમામ ચૂંટણી સંબંધિત દસ્તાવેજો જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ થઇ શકશે નહીં.
1961ના ચૂંટણીના નિયમોનો નિયમ 93(2)(a) પહેલા કહેતો હતો કે “ચૂંટણી સંબંધિત તમામ અન્ય દસ્તાવેજો જાહેર નિરીક્ષણ માટે ખુલ્લા રહેશે”.
સુધારિત નિયમમાં જણાવવામાં આવ્યું છે: “આ નિયમોમાં જણાવેલ ચૂંટણી સંબંધિત બધા જ અન્ય ડોક્યુમેન્ટ જાહેર નિરીક્ષણ માટે ખુલ્લા રહેશે નહીં.”
કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય દ્વારા, ચૂંટણી પંચ સાથેની સલાહ પરથી જારી કરવામાં આવેલા આ બદલાવ પછી, હવે તમામ ચૂંટણી સંબંધિત દસ્તાવેજો જાહેર નિરીક્ષણ માટે ઉપલબ્ધ નથી. ફક્ત ચૂંટણી પ્રાવરણ નિયમોમાં ઉલ્લેખિત દસ્તાવેજો જ જાહેર નિરીક્ષણ માટે ઉપલબ્ધ રહેશે.
અદાલતો પણ હવે ચૂંટણી પેનલને દરેક ચૂંટણી સંબંધિત દસ્તાવેજો જાહેર માટે ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે નિર્દેશ આપી શકશે નહીં.
શું થશે અસર?
જાહેર પ્રવેશમાં મર્યાદા: હવે ફક્ત સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખિત દસ્તાવેજો પર જ લોકોની નજર રહેશે, જે અગાઉની વ્યુખતાની તુલનાએ પારદર્શકતામાં ઘટાડો કરે છે.
ન્યાયતંત્રનો પ્રતિબંધ: અદાલતોને હવે તમામ દસ્તાવેજો જાહેર કરવા માટે ચૂંટણી પંચને નિર્દેશ આપવાનો અધિકાર રહેશે નહીં, જે જવાબદારી પર અસરકારક થઈ શકે છે.
સંભવિત ચિંતાઓ: આ સુધારા પરદાર્શિતાને મર્યાદિત કરે છે, જે લોકશાહી પ્રક્રિયામાં જવાબદારી અને નિરીક્ષણ અંગે ચર્ચાઓ ઉઠાવી શકે છે.
આ સુધારો પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટ દ્વારા 9 ડિસેમ્બર, 2024ના રોજ મળેલા આદેશ પછી આપ્યો છે, જેમાં હાઈકોર્ટે ચૂંટણી પંચને તાજેતરના હરિયાણા વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન મતદાન મથક પર કરાયેલા મતદાનો સંબંધિત વિડિયોગ્રાફી, સુરક્ષા કેમેરાની ફૂટેજ અને દસ્તાવેજોની નકલ આપવા માટે નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ આદેશ એડવોકેટ મહમૂદ પ્રાચા દ્વારા જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.
ચૂંટણી પંચના એક અધિકારીએ સ્ક્રોલને જણાવ્યું હતુ કે, “અમને દરેક પ્રકારની અરજીઓ મળવા લાગી હતી, જેમાં કેટલીક આરટીઆઈ [માહિતીના અધિકાર] હેઠળ પણ હતી, જેમાં મતદાન મથકની સીસીટીવી ફૂટેજ સહિત નકશીકીય દસ્તાવેજો માંગવામાં આવ્યા હતા. અમે ચિંતિત હતા કે ચૂંટણી સંબંધિત કાગળપત્રો પર જાહેર નિરીક્ષણને નિયમિત કરવું પડશે… હવે હાઈકોર્ટના આ આદેશ પછી, નિયમોમાં સુધારા કરાઈ અને જારી કરવામાં આવ્યા.”
નવા નિયમ પર પ્રતિક્રિયા આપતા પ્રાચાએ સ્ક્રોલને જણાવ્યું: “લોકશાહી અને બાબાસાહેબના બંધારણને બચાવવા માટે અમને અસમાન મેદાન પર રમવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા છે. મનુવાદી શક્તિઓએ ઇતિહાસમાં આંબેડકરવાદીઓને દબાવવા માટે ગેરનૈતિક અને અયોગ્ય રીતોનો ઉપયોગ કર્યો છે, જેમાં જ્યારે પણ તેઓ હારી જાય ત્યારે હેતુ બદલવાના પ્રયાસો પણ સામેલ છે. પરંતુ લોકશાહીને બચાવવા માટે અમારી પાસે અમારી કાનૂની અને નીતિગત રીતો છે, જેનાથી આ અણલોકશાહી અને ફાસિસ્ટ શક્તિઓને હરાવીશું.
ચૂંટણી પંચે પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટમાં પ્રાચા દ્વારા દાખલ કરાયેલા આક્ષેપનો વિરોધ કર્યો હતો. પંચે દલીલ કરી હતી કે પ્રાચા ઓક્ટોબરમાં યોજાયેલ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ઉમેદવાર ન હતા, તેથી તેઓ ચૂંટણી સંબંધિત દસ્તાવેજોની માંગ કરી શકતા નથી.
જોકે, હાઈકોર્ટે પ્રાચાની દલીલ સ્વીકારી હતી કે ઉમેદવાર અને અન્ય વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો એકમાત્ર તફાવત એ છે કે જે દસ્તાવેજો ચૂંટણી લડનારા ઉમેદવારને મફતમાં આપવાના હોય છે, તે સ્તાવેજો અન્ય કોઈ વ્યક્તિને ફી ચૂકવ્યા બાદ આપવામાં આવે છે. હાઈકોર્ટે ચૂંટણી પંચને નિર્દેશ આપ્યું હતું કે છ અઠવાડિયામાં જરૂરી દસ્તાવેજો, જેમાં ફોર્મ 17C (ભાગ 1 અને 2) સમાવેશ થાય છે, પ્રદાન કરવું.
‘EC પારદર્શકતાથી કેમ ડરે છે?’:
વિપક્ષ કોંગ્રેસે શનિવારે કહ્યું કે ચૂંટણી પ્રાવરણ નિયમોમાં કરાયેલા આ સુધારા સાથે ચૂંટણી પંચ દ્વારા સંચાલિત ચૂંટણી પ્રક્રિયાની “ઝડપી ઘટતી અખંડિતતા” અંગે તેમની વારંવાર કરવામાં આવેલી દલીલો સાબિત થઈ છે.
કોંગ્રેસના સાંસદ જયરામ રમેશ અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓએ ચૂંટણી પ્રકરણ નિયમોમાં સુધારા પર આકરો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો છે.
કૉંગ્રેસ સાંસદ જયરામ રમેશે કહ્યું:
“સૂર્યપ્રકાશ શ્રેષ્ઠ રોગપ્રતિકારક છે, અને માહિતી પ્રક્રીયામાં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરશે – આ જ યુક્તિ પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટને પસંદ આવી, જ્યારે તેને ચૂંટણી પંચને જાહેરને કાયદા મુજબ જરૂરી માહિતી શેર કરવા માટે જણાવ્યું હતું.”
તેમણે ચૂંટણી પંચના આ પગલાને ટેવ પાડવાનું ટાળીને નિયમો બદલવા માટે નિંદા કરી અને પ્રશ્ન કર્યો:
“ચૂંટણી પંચ પારદર્શકતાથી ડરે છે, એવું કેમ છે?”
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે આ નિર્ણય સામે કાનૂની રીતે પડકારવામાં આવશે.
આમ આદમી પાર્ટીના નેતા અરવિંદ કેજરીવાલે સોશિયલ મીડિયા પર કહેલું કે આ નિયમોમાં થયેલા ફેરફાર દર્શાવે છે કે કંઈક “ખૂબ જ ખોટું થયું છે.”
માજી તૃણમૂલ કોંગ્રેસ સાંસદ જવાહર સિરકારે મોદી સરકારના હેતુ પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો:
“આચાનક ચૂંટણીના નિયમોમાં ફેરફાર કરીને જાહેરને ચૂંટણી રેકોર્ડ્સ અને ડેટા માંગવા અને તપાસવા માટેના અધિકારથી દૂર કેમ રાખવામાં આવ્યા?”
તેમણે કહ્યું કે મોદી સરકાર અને ચૂંટણી પંચને હાઈકોર્ટના હસ્તક્ષેપ પછી તરત જ અધિકાર દૂર કરવા માટે ડર લાગ્યો છે.
