• સોનિયા ગાંધીની મનરેગા યોજના અંગેની ચિંતાઓ શું દર્શાવે છે?

સોનિયા ગાંધીએ મંગળવારે કેન્દ્રની ભાજપ સરકાર પર મનરેગાને આયોજિત રીતે નબળું પાડવાનો ગંભીર આરોપ લગાવ્યો હતો. આ યોજના યુપીએ સરકાર દરમિયાન તત્કાલીન વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ દ્વારા એક મુખ્ય ગરીબી નાબૂદી નીતિ હેઠળ શરૂ કરવામાં આવી હતી. રાજ્યસભામાં શૂન્યકાળ દરમિયાન સોનિયા ગાંધીએ કહ્યું કે આ કાર્યક્રમ ગ્રામીણ ગરીબો માટે એક મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા રહ્યો છે પરંતુ વર્તમાન સરકાર તેને નબળી બનાવી રહી છે.

કોંગ્રેસ સંસદીય દળના અધ્યક્ષ અને રાજ્યસભા સાંસદ સોનિયા ગાંધીએ કહ્યું, ‘મનમોહન સિંહ સરકારનો આ ઐતિહાસિક કાયદો કરોડો ગ્રામીણ ગરીબો માટે જીવનરેખા રહ્યો છે.’ ભાજપ સરકારે વ્યવસ્થિત રીતે તેને નબળું પાડ્યું છે તે ચિંતાજનક છે. તેમણે કહ્યું કે મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ એટલે કે મનરેગા માટે બજેટ ફાળવણી 86000 કરોડ રૂપિયા પર સ્થિર છે, જે GDPના ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ છેલ્લા 10 વર્ષમાં સૌથી ઓછી છે. મોંઘવારીને ધ્યાનમાં લેતા તાજેતરના કેન્દ્રીય બજેટમાં આ રકમમાં ખરેખર રૂ. 4,000 કરોડનો ઘટાડો થઇ ગયો છે. વધુમાં એવો અંદાજ છે કે ફાળવેલ ભંડોળના લગભગ 20% ભાગ પાછલા વર્ષોના લેણાં ચૂકવવા માટે ખર્ચવામાં આવશે.

તમને જણાવી દઈએ કે સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માટે મનરેગા માટે 86,000 કરોડ રૂપિયા ફાળવ્યા હતા. આ અગાઉના નાણાકીય વર્ષ 2023-24માં યોજનાના વાસ્તવિક ખર્ચ રૂ. 1.05 લાખ કરોડ કરતાં રૂ. 19,297 કરોડ ઓછું હતું. જોકે, એક અહેવાલ મુજબ, 2024 ના વચગાળાના બજેટમાં સરકારને યોજના માટે ફાળવવામાં આવેલા 86,000 કરોડ રૂપિયાની અછત પડી હોવા છતાં કેન્દ્રીય નાણા મંત્રાલયે મંત્રાલયની અનેક વિનંતીઓ છતાં યોજનાના બજેટમાં સુધારો કર્યો ન હતો.

ગયા વર્ષે યોજના માટે ઓછા ભંડોળ ફાળવણી અંગે થયેલી ટીકાનો જવાબ આપતા સરકારે કહ્યું હતું કે આ કાર્યક્રમ માંગ આધારિત યોજના છે અને જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે વધારાની ફાળવણી કરવામાં આવે છે. આ માટે નાણાકીય વર્ષ 2020-21નું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું હતું જ્યારે કોવિડ સમયગાળા દરમિયાન ફાળવણીમાં વધારો કરવામાં આવ્યો હતો.

જોકે, સોનિયાએ આધાર આધારિત ચુકવણી સિસ્ટમ અને રાષ્ટ્રીય મોબાઇલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ દ્વારા કામદારોની હાજરી નોંધવામાં આવતી મુશ્કેલીઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. સોનિયાએ કહ્યું કે આની સાથે વેતન ચુકવણીમાં વિલંબ અને ઓછા વેતન દરો આ યોજનાને અવરોધી રહ્યા છે.

કોંગ્રેસ વતી સોનિયા ગાંધીએ મનરેગાને મજબૂત બનાવવા માટે પાંચ સુધારાઓની કરી માંગ

• યોજનાને ટકાવી રાખવા અને વિસ્તૃત કરવા માટે પૂરતી નાણાકીય જોગવાઈ.
• લઘુત્તમ વેતન દર વધારીને 400 રૂપિયા પ્રતિ દિવસ કરવામાં આવે.
• વેતનની સમયસર ચુકવણી સુનિશ્ચિત કરવી.
• ગેરંટીકૃત કાર્યકારી દિવસોની સંખ્યા 100થી વધારીને 150 કરવી. (150 દિવસ ફરજિયાતપણે કામ મળવું જ જોઈએ)
• આધાર-આધારિત ચુકવણીઓ અને અન્ય તકનીકી પડકારોનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ.

આ માંગણીઓનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ ગરીબોને ગૌરવપૂર્ણ રોજગાર અને નાણાકીય સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો છે. જોકે, તેમણે તેમના ટૂંકા ભાષણમાં કેન્દ્ર અને પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર વચ્ચે ચાલી રહેલા વિવાદનો ઉલ્લેખ કર્યો ન હતો, જ્યાં ડિસેમ્બર 2022થી યોજના અટકી પડી છે.

શું મોદી સરકાર ખરેખર મનરેગા બંધ કરવા માંગે છે?

આ પહેલી વાર નથી જ્યારે કોંગ્રેસે મનરેગાને લઈને ભાજપ સરકાર પર નિશાન સાધ્યું છે. 2015માં પીએમ મોદીએ આ યોજનાને ‘કોંગ્રેસની નિષ્ફળતાઓનું જીવંત સ્મારક’ ગણાવી હતી. પરંતુ આ યોજનાની ઉપયોગીતા કોવિડ-19 રોગચાળા દરમિયાન સાબિત થઈ હતી, જ્યારે તે લાખો સ્થળાંતરિત કામદારો માટે રોજગારનો એકમાત્ર સ્ત્રોત બની હતી.

ગયા વર્ષે એક રિપોર્ટ બહાર આવ્યો હતો કે બે વર્ષમાં લગભગ 8 કરોડ નોંધાયેલા કામદારોના નામ મનરેગામાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. લિબટેક ઇન્ડિયા અને નરેગા સંઘર્ષ મોરચાના અહેવાલમાં આ વાત કહેવામાં આવી છે. બંને નાગરિક સમાજની એનજીઓ છે અને કામચલાઉ મજૂરોમાં કામ કરે છે.

મનરેગા દરેક ગ્રામીણ પરિવારને લઘુત્તમ વેતન સાથે 100 દિવસની રોજગારીની ખાતરી આપે છે. એવું કહેવાય છે કે મનરેગા ભારતમાં ગ્રામીણ રોજગાર માટે એક ક્રાંતિકારી પગલું છે.

અર્થશાસ્ત્રમાં નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા જોસેફ સ્ટિગ્લિટ્ઝે કહ્યું, ‘મનરેગા એ ભારતનો એકમાત્ર મહાન પ્રગતિશીલ કાર્યક્રમ છે અને સમગ્ર વિશ્વ માટે એક પાઠ છે.’ જ્યારે 2008 માં વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટી આવી ત્યારે તેણે ભારતને આર્થિક મંદીમાંથી બહાર નીકળવામાં મદદ કરી. કોવિડ સમયગાળા દરમિયાન પણ આવી જ પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી જ્યારે મનરેગા ગ્રામીણ મજૂરો માટે વરદાનરૂપ સાબિત થયું હતું.

બજેટ સ્થિરતા અને ટેકનિકલ જટિલતાઓની ટીકા સરકાર માટે એક પડકાર છે. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું સરકાર ગ્રામીણ રોજગારને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે કે પછી ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તનના નામે યોજનાની મૂળ ભાવનાને નબળી પાડી રહી છે. વેતન ચુકવણીમાં વિલંબ અને બાકી રકમનો મુદ્દો પણ કામદારોમાં અસંતોષ ફેલાવી શકે છે.

સોનિયા ગાંધીની માંગણીઓ સરકાર પર મનરેગા માટે વધુ સંસાધનો અને વધુ સારા સંચાલનની ખાતરી કરવા માટે દબાણ લાવી શકે છે. જો આ માંગણીઓને અવગણવામાં આવે તો તે વિપક્ષ માટે એક મોટું રાજકીય હથિયાર બની શકે છે.

બીજી બાજુ ભાજપ તેને ટેકનોલોજીકલ સુધારા અને નાણાકીય શિસ્ત તરીકે રજૂ કરી શકે છે. પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં આ યોજના બંધ થવાથી કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોમાં તણાવ પણ ઉજાગર થાય છે, જેના પર સોનિયા ગાંધીએ કદાચ કોઈ ધ્યાન આપ્યું ન હોય, પરંતુ તે એક છુપાયેલ સંકટ છે.

સોનિયા ગાંધીના આ હસ્તક્ષેપથી મનરેગાના ભવિષ્ય અને ગ્રામીણ ભારતની સ્થિતિ પર એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા ઉભી થાય છે. આ યોજના માત્ર રોજગારનું સાધન નથી પણ સામાજિક સુરક્ષાનું પ્રતીક પણ છે. આ ટીકાઓ પછી ભાજપ સરકાર માટે મુદ્દાઓનું નિરાકરણ લાવવા અને યોજનાને મજબૂત બનાવવાની આ એક તક છે, નહીં તો આ મુદ્દો આગામી ચૂંટણીઓમાં તેનો માર્ગ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. આ કોંગ્રેસ માટે ગ્રામીણ ગરીબોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો દાવો કરવાની તક છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ માંગણીઓ કાગળથી આગળ વધશે?