Nanoplastics in vegetables: 2005માં ભારતની કૃષિ ક્ષેત્રે લગભગ 0.35 મિલિયન ટન પ્લાસ્ટિક વપરાતું હતું. જે 2025માં 10 ગણું એટલે કે 3.5 મિલિયન ટન (35 લાખ ટન) હોઈ શકે છે. કારણ કે આખા ખેતરોને પ્લાટીક ફિલ્મથી ઢાંકી દેવામાં આવી રહ્યાં છે. જેથી ભેજ જળવાય અને ઉત્પાદન સારૂં મળે. તેના 7 ટકા એટલે કે 2 લાખ ટન પ્લાસ્ટીક ખેતરમાં ગુજરાતના ખેડૂતો વાપરી રહ્યાં હોવાનું અનુમાન છે. વળી ખાતર અને બીજી ચીજોમાં પ્લાસ્ટીક વપરાય છે, તે ખેતરમાં પહોંચે છે. જે આખરે છોડ અને તેના શાક કે ફળમાં આવે છે. પ્લાસ્ટિક પેટમાં જવાથી વિશ્વમાં 1 લાખ પશુઓના મોત થાય છે.
સંશોધન શું છે?
સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે માટીમાં હાજર નાના નેનોપ્લાસ્ટિક કણો શાકભાજીના ખાદ્ય ભાગો સુધી પહોંચી શકે છે. યુકેની પ્લાયમાઉથ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમે પોલિસ્ટરીન નેનોપાર્ટિકલ્સ ધરાવતી હાઇડ્રોપોનિક (પાણી આધારિત) સિસ્ટમમાં મૂળા મૂક્યા ત્યારે વિજ્ઞાનીઓ ચોંકી ઉઠ્યા હતા કે પાંચ દિવસ પછી, લગભગ 5 ટકા નેનોપ્લાસ્ટિક્સ મૂળાના મૂળ સુધી પહોંચી ગયા હતા.
એન્વાયરમેન્ટ રીસર્ચમાં આ અહેવાલ પ્રસિદ્ધ થયો છે. સ્કૂલ ઓફ બાયોલોજિકલ એન્ડ મરીન સાયન્સિસ, યુનિવર્સિટી ઓફ પ્લાયમાઉથ, પ્લાયમાઉથ, UK અને સ્કૂલ ઓફ ભૂગોળ, પૃથ્વી અને પર્યાવરણીય વિજ્ઞાન, યુનિવર્સિટી ઓફ પ્લાયમાઉથ, પ્લાયમાઉથ, UK દ્વારા અભ્યાસ કરાયો હતો. ગુજરાતમાં 5 કૃષિ વિશ્વ વિદ્યાલમાંથી કોઈએ આવો અભ્યાસ કર્યો નથી.
નેનોપ્લાસ્ટિક્સનો એક ચતુર્થાંશ ખાદ્ય મૂળમાં હતો, જ્યારે દસમો ભાગ પાંદડાવાળા ઉપરના અંકુર સુધી પહોંચ્યો હતો. જોકે છોડના ગુણધર્મો સામાન્ય રીતે જમીનમાંથી હાનિકારક પદાર્થોને અવરોધે છે.
છોડના મૂળમાં કેસ્પેરિયન સ્ટ્રીપ નામનો એક સ્તર હોય છે, જે કણો સામે એક પ્રકારના ફિલ્ટર તરીકે કાર્ય કરે છે, જેમાંથી ઘણા હાનિકારક હોઈ શકે છે. પહેલી વાર જાહેર થયું છે કે, નેનોપ્લાસ્ટિક કણો તે અવરોધને પાર કરી શકે છે, છોડમાં એકઠા થઈ શકે છે. તે ખેત પેદાશ ખાય તેના શરિરમાં આવે છે.
મૂળા પર પ્રયોગો
સંશોધકોએ હાઇડ્રોપોનિક સિસ્ટમમાં મૂળા સાથે પ્રયોગો કર્યા. જેના તારણો સૂચવે છે કે તાજા, સ્વસ્થ ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં લાખો પ્લાસ્ટિકના નેનો ટુકડા હોઈ શકે છે. જેમાંથી ઘણા સેન્ટીમીટરના દસ લાખમા ભાગ જેટલા નાના હોય છે.
આ અભ્યાસમાં વાસ્તવિક કૃષિ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. પ્રવાહી દ્રાવણમાં પ્લાસ્ટિકની સાંદ્રતા માટી માટે અંદાજિત સાંદ્રતા કરતાં વધુ હતી. ફક્ત એક પ્રકારનું પ્લાસ્ટિક અને એક પ્રકારની શાકભાજીનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.
નાના પ્લાસ્ટિક નેનોપાર્ટિકલ્સ છોડની રક્ષણાત્મક દિવાલોમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. ત્યાંથી, આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તેમાં આવે છે. પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણના ઝડપી પ્રસારને જોતાં, આ એક વૈશ્વિક ઘટના છે. નેનોપ્લાસ્ટિક્સ વિશ્વભરમાં ઉગાડવામાં આવતી વિવિધ પેદાશોમાં શોષાઈ રહ્યા છે.
નેનોપ્લાસ્ટિક્સ અને માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ આપણા શરીરમાં ઊંડાણ સુધી પહોંચી શકે છે. તમામ પ્રકારના જૈવિક વિક્ષેપોનું કારણ બની શકે છે. દરિયાઈના સંશોધનમાં અગાઉના માઇક્રોપ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ મળી આવ્યું હતું. અભ્યાસ સ્પષ્ટ પુરાવા આપે છે કે પર્યાવરણમાં કણો ફક્ત સીફૂડમાં જ નહીં, પણ શાકભાજીમાં પણ એકઠા થઈ શકે છે.
ધમની બ્લોકેઝમાં પ્લાસ્ટિક જોવા મળે છે. માઈક્રોસ્કોપ હેઠળ જોવામાં આવે ત્યારે બ્લોક થયેલી કોરોનરી ધમનીની પેશીઓ જાંબલી દેખાય છે. પ્લાસ્ટિક હવે સર્વવ્યાપી છે, અને માનવ શરીરના ઘણા મુખ્ય અવયવોમાં નાના ટુકડાઓ જોવા મળે છે, જેમાં પ્લેસેન્ટાનો પણ સમાવેશ થાય છે. માઈક્રોપ્લાસ્ટિક્સ આપણા પેશીઓમાં કેટલી સરળતાથી પ્રવેશ કરે છે. સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમો ઉભા કરે છે.
હાલ સંશોધકો ઉંદરોમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સની અસરોનો અભ્યાસ કરી રહ્યાં છે જેથી તેઓ માનવ શરીર પર કેવી અસર કરી શકે છે તે સમજી શકાય. ઇટાલીમાં થયેલા એક નાના અભ્યાસમાં ભરાયેલી ધમનીઓ ખોલવા માટે સર્જરી કરાવનારા દર્દીઓમાંથી ચરબીના થાપણોમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિકના ટુકડાઓ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. લગભગ ત્રણ વર્ષ પછી તેમના સ્વાસ્થ્ય પરિણામોનો અહેવાલ આપ્યો હતો.
નેપલ્સમાં કેમ્પાનિયા યુનિવર્સિટીના તબીબી સંશોધક રાફેલ માર્ફેલા તપાસ કરી રહ્યાં છે કે, હાર્ટ એટેક અને મૃત્યુ – નું જોખમ એવા દર્દીઓ વચ્ચે કેવી રીતે સરખામણી કરવામાં આવે છે જેમના પ્લેકમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક હોય છે.
34 મહિના સુધી 257 દર્દીઓનો અભ્યાસ કર્યા પછી, સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે લગભગ 60 ટકા દર્દીઓમાં ચરબીથી ભરેલી ધમનીઓમાંથી દૂર કરવામાં આવેલી સ્લાઈડમાં પોલિઇથિલિનનું માપી શકાય તેવું પ્રમાણ હતું. 12 ટકા દર્દીઓમાં ચરબીમાં પોલિવિનાઇલ ક્લોરાઇડ (PVC) પણ હતું.
PVC પાણીની પાઈપો, પ્લાસ્ટિક બોટલ, ફ્લોરિંગ અને પેકેજિંગ બનાવવા માટે થાય છે. પોલિઇથિલિન સૌથી વધુ ઉત્પાદિત પ્લાસ્ટિક છે. જેનો ઉપયોગ પ્લાસ્ટિક બેગ, ફિલ્મ અને બોટલમાં પણ થાય છે.
લોકોના લોહીમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક પહેલાથી જ મળી આવ્યા છે. માઇક્રોપ્લાસ્ટિક હૃદયના કોષોમાં બળતરા અને ઓક્સિડેટીવ તણાવ પેદા કરી શકે છે, હૃદયના કાર્યને બગાડી શકે છે, હૃદયની લયમાં ફેરફાર કરી શકે છે અને ઉંદરો જેવા પ્રાણીઓમાં હૃદયના ડાઘનું કારણ બની શકે છે.
પ્લાસ્ટિક સંબંધિત પ્રદૂષણના સંપર્કમાં આવતા લોકોમાં સામાન્ય વસ્તી કરતાં કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર રોગનું જોખમ વધારે હોય છે. જે દર્દીઓના પ્લેકમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક હોય છે તેમને 34 મહિના પછી સ્ટ્રોક, બિન-ઘાતક હાર્ટ એટેક અથવા કોઈપણ કારણથી મૃત્યુ થવાની શક્યતા 4.5 ગણી વધુ હતી.
શક્તિશાળી માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ પણ માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ દેખાતા હતા. સંશોધકોએ મેક્રોફેજ નામના રોગપ્રતિકારક કોષોની અંદર અને ફેટી પ્લેક્સની અંદર દાણાદાર ધારવાળા પ્લાસ્ટિકના ટુકડાઓ જોયા. પેશીના નમૂનાઓની તપાસ કરતા, ટીમે પ્લેક્સમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ ધરાવતા દર્દીઓમાં બળતરા માર્કર્સનું ઉચ્ચ સ્તર પણ શોધી કાઢ્યું.
મેક્રોફેજની અંદર દાણાદાર પ્લાસ્ટિક કણો જોવા મળ્યા હતા અને ભરાયેલા ધમનીઓમાંથી ફેટી પેશીઓના થાપણો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. નિરીક્ષણ અભ્યાસમાં ચોક્કસપણે એવું નિષ્કર્ષ કાઢી શકાતું નથી કે માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ હૃદયની અસરોનું કારણ બની રહ્યા છે. હૃદય રોગ માટેના અન્ય જોખમી પરિબળો, જેમ કે ધૂમ્રપાન, શારીરિક નિષ્ક્રિયતા અને વાયુ પ્રદૂષણને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા ન હતા. પ્લેક પેશીઓમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ અને નેનોપ્લાસ્ટિક્સની શોધ એ એક મહત્વપૂર્ણ શોધ છે જે ઘણા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
બે દાયકામાં પ્લાસ્ટિકનું ઉત્પાદન નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. જેમાંથી માત્ર એક ભાગ જ રિસાયકલ થાય છે, અને છતાં વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં હૃદય રોગના દરમાં ઘટાડો થયો છે. તેથી બંને વચ્ચેના જોડાણને સમજવા માટે વધુ સંશોધનની જરૂર છે.
પ્લાસ્ટકનો વપરાશ
2019ના વૈશ્વિક કૃષિ સાથે સંકળાયેલા ઉત્પાદનો માટે 12.5 મિલિયન ટન પ્લાસ્ટિક વાપરવામાં આવ્યું હતું. પ્લાસ્ટિકલ્ચર અને પ્રેસિજન કૃષિ ટેક્નિક્સ તરીકે, ભારતમાં 2 લાખ 75 હજાર હેક્ટર જમીન પર precision agriculture ખેતી કરવામાં આવે છે, જેમાં 90% જેટલી જમીન પર પણ પ્લાસ્ટિક મલ્ચ (mulch) ઉપયોગ થાય છે.
ભારતમાં તમામ ક્ષેત્રે વર્ષ 2026-17માં 13.7 મિલિયન ટન પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ થયો હતો. તે વર્ષ 2019-20માં વધીને 19.8 મિલિયન ટન થયું છે. દર વર્ષે 10 ટકાનો વધારો થાય છે.
વર્ષ 2026-17માં દેશમાં 16 લાખ ટન પ્લાસ્ટિક કચરો પેદા થયો હતો. જે વર્ષ 2029-20માં વધીને 34 લાખ ટન થયો છે. 2025માં આ આંક ઘણો વધારે છે.
-દિલીપ પટેલ
આ પણ વાંચો:
Gujarat: ભાજપ સંચાલિત માર્કેટીંગ યાર્ડમાં લૂંટ, અપૂરતા ટેકાથી મગફળીના ખેડૂતોની માઠી દશા
ગાયોના પેટમાં જમા થતું પ્લાસ્ટિક કાઢવાનો સચોટ દેશી ઉપાય; મળશે 100% રિઝલ્ટ
Ahmedabad: પ્લાસ્ટિકના સળિયાથી ‘વિકાસ’, પ્રજાનું જે થવું હોય તે થાય!
Delhi: ‘ડિલિવરી બોયે મને ખોટી રીતે સ્પર્શ કર્યો’, શરમજનક કૃત્ય CCTVમાં કેદ, કંપનીએ શું કહ્યું?
