Supreme Court on Reservation: ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે (Supreme Court) શુક્રવારે દેશમાં વર્ષોથી ચાલી આવતી અનામત (Reservation) ની વ્યવસ્થા અને સામાજિક ગતિશીલતાના સંવેદનશીલ મુદ્દા પર એક અત્યંત તીખી અને ઐતિહાસિક ટિપ્પણી કરી છે. સુપ્રિમ કોર્ટે ખાસ કરીને એવા પરિવારો દ્વારા વારંવાર અને પેઢી દર પેઢી કોટાના લાભો મેળવવાની સતત થઈ રહેલી માંગ પર આકરા સવાલો ઉઠાવ્યા છે, જેમણે અનામત પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરીને સમાજમાં પહેલાથી જ ઉચ્ચ શૈક્ષણિક, સામાજિક અને આર્થિક પ્રગતિ હાસિલ કરી લીધી છે. અદાલતે દેશના વર્તમાન માહોલને ટાંકીને બહુ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સવાલ કર્યો કે, જે પરિવારોમાં માતા અને પિતા બંને ઉચ્ચ હોદ્દા પર એટલે કે આઈએએસ (IAS) અધિકારી તરીકે દેશની સેવામાં કાર્યરત છે, તેમના સક્ષમ બાળકોને ભવિષ્યમાં આગળ વધવા માટે અનામતના ટેકાની વળી શું જરૂર હોઈ શકે?
શૈક્ષણિક અને આર્થિક સદ્ધરતાથી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા મળે છે: જસ્ટિસ નાગરત્નાની આગેવાનીમાં કોર્ટનું અવલોકન
અનામતના જટિલ મામલા પર સુનાવણી કરતી વખતે સુપ્રિમ કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, દેશમાં કોઈપણ પછાત વર્ગને અનામત આપવાનો મૂળ હેતુ તેમને મુખ્યધારામાં લાવવાનો છે. જ્યારે કોઈ પરિવાર શૈક્ષણિક અને આર્થિક રીતે સક્ષમ બને છે, ત્યારે સમાજમાં આપોઆપ તેની સામાજિક ગતિશીલતા (Social Mobility) અને પ્રતિષ્ઠા વધી જાય છે. આ સ્થિતિમાં, આર્થિક અને વહીવટી રીતે અત્યંત મજબૂત અને પ્રભાવશાળી પરિવારોના બાળકો માટે પણ અનામતની માંગણી કરવી એ બિલકુલ ન્યાયસંગત કે સાચી વાત નથી. અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે આ એક એવો ગંભીર અને પાયાનો મુદ્દો છે જેના પર હવે આપણે અને સમગ્ર દેશે ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જ પડશે. પીઠે એ પણ નોંધ્યું કે અગાઉ જાહેર કરાયેલા કેટલાય સરકારી આદેશોમાં આવા સંપન્ન કે ઉન્નત વર્ગો (ક્રીમી લેયર) ને અનામતના લાભથી દૂર રાખવાની સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ કરાયેલી છે, પરંતુ કમનસીબે હવે આ પ્રકારના ન્યાયી બહિષ્કારો અને ફિલ્ટરોને પણ કોર્ટમાં કાનૂની પડકાર આપવામાં આવી રહ્યો છે, જે ચિંતાજનક છે.
પરિવાર એકવાર સક્ષમ સ્તરે પહોંચી જાય, તો આગામી પેઢી માટે કોટાની પાત્રતાનું પુનઃમૂલ્યાંકન થવું અનિવાર્ય
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન ન્યાયમૂર્તિ (જસ્ટિસ) નાગરત્નાએ પોતાની વ્યક્તિગત ટિપ્પણીમાં દેશની વાસ્તવિકતા રજૂ કરતા કહ્યું કે, આજે એવી પરિસ્થિતિ જોવા મળી રહી છે કે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓના માતા-પિતા દેશમાં સર્વોચ્ચ ગણાતી સરકારી નોકરીઓમાં છે, બહુ જ આલીશાન જીવન જીવી રહ્યા છે અને મોટી આવક મેળવી રહ્યા છે, તેમ છતાં તેમના બાળકો ફરીથી શિક્ષણ અને નોકરીઓમાં અનામતનો લાભ લેવા ઈચ્છે છે. આ આખી પ્રક્રિયા પર પૂર્ણવિરામ મૂકતા તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે, જુઓ, આવા સંપન્ન લોકોએ હવે અનામતની વ્યવસ્થામાંથી સ્વેચ્છાએ અથવા કાયદાકીય રીતે બહાર (Exit) થઈ જવું જોઈએ. ન્યાયપીઠે વધુમાં ઉમેર્યું કે, જ્યારે કોઈ ચોક્કસ સમુદાયના પરિવારો અનામતના લાભોના સફળ માધ્યમથી શૈક્ષણિક અને આર્થિક સશક્તિકરણના એક નિશ્ચિત અને સન્માનજનક સ્તર સુધી પહોંચી જાય છે, ત્યારે તેમની આગામી પેઢી માટે આ પાત્રતા ચાલુ રાખવી કે નહીં તેનું કડક પુનઃમૂલ્યાંકન (Re-evaluation) થવું જ જોઈએ, જેથી વંચિતોને તેમનો હક મળી શકે.
અનામતની વ્યવસ્થામાં સંતુલન હોવું જરૂરી
સર્વોચ્ચ અદાલતે આદેશાત્મક લહેજામાં કહ્યું કે અનામતના રાષ્ટ્રીય મુદ્દા પર કંઈક સંતુલન (Balance) અને મર્યાદા હોવી અત્યંત જરૂરી છે. કોઈ સમુદાય સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત હોય ત્યાં સુધી તેને મદદ કરવી એ બંધારણીય ફરજ છે અને તે બિલકુલ બરાબર છે. પરંતુ, જ્યારે તે જ પછાત વર્ગના માતા-પિતા અનામતનો પૂરતો લાભ ઉઠાવીને સમાજના એક પ્રતિષ્ઠિત અને સક્ષમ સ્તર સુધી સત્તાવાર રીતે પહોંચી ચૂક્યા હોય, તો પછી તેમના બાળકોએ અન્ય ગરીબ વંચિતોના ભોગે આ લાભ લેવાથી બચવું જોઈએ. અદાલતે આ સુનાવણી દરમિયાન આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટેના અનામત અને સામાજિક તેમજ શૈક્ષણિક રીતે પછાત સમુદાયો (SC/ST/OBC) માટેના પરંપરાગત અનામત વચ્ચેના બંધારણીય અને વ્યાવહારિક તફાવતનો પણ ખાસ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેથી કાયદાના અમલીકરણમાં કોઈ અસ્પષ્ટતા ન રહે.
આ પણ વાંચો:
