Supreme Court: દેશની લાખો પેન્ડિંગ કેસોથી દબાયેલી ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં હવે આધુનિક ટેક્નોલોજીના પ્રવેશને રોકવા માટે ધમપછાડા શરૂ થયા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઉપયોગ સંબંધી નિયમન, ૨૦૨૬ નો પ્રારંભિક મુસદ્દો જાહેર કરીને અદાલતોમાં AI દ્વારા અપાતા ન્યાયિક નિર્ણયો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી છે. સત્તાધારીઓ ઈચ્છે છે કે ન્યાય તોળવાનો એકાધિકાર માત્ર તેમના જ હાથમાં રહે, ભલે સામાન્ય જનતા વર્ષો સુધી તારીખો પાછળ ધક્કા ખાતી રહે. આ ઉપરાંત, કેસના પક્ષકારો અને સાક્ષીઓની પ્રોફાઇલિંગ (Profiling) કરતા ગુપ્ત AI ઉપકરણોના ઉપયોગ પર પણ સખત રોક લગાવવાનો પ્રસ્તાવ મુકાયો છે. જે AI સિસ્ટમની આંતરિક કાર્યપ્રણાલી જાહેર ન કરાઈ હોય, તેને અદાલતી પ્રક્રિયાઓથી દૂર રાખીને તંત્ર પોતાની પકડ મજબૂત રાખવા મથી રહ્યું છે.
સરકારી સમયમર્યાદા
ન્યાયતંત્રના ઉચ્ચ પદાધિકારીઓની આ હઠધર્મી સમિતિની અધ્યક્ષતા જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા કરી રહ્યા છે, જેમાં જસ્ટિસ સંજીવ સચદેવા, જસ્ટિસ રાજા વિજયરાઘવન વી., જસ્ટિસ અનૂપ ચિત્કારા અને જસ્ટિસ સૂરજ ગોવિંદરાજ જેવા સત્તાવાર સભ્યો સામેલ છે. અહેવાલ મુજબ, આ સમિતિએ બુધવારે પ્રારંભિક મુસદ્દો જાહેર કરીને તમામ હિતધારકો અને સામાન્ય જનતા પાસેથી આગામી ૨૦ જૂન સુધીમાં ફરજિયાત સૂચનો અને ટિપ્પણીઓ માંગી છે. જનતાના ભોગે કાયદાઓ ઘડવાની આ જૂની સરકારી પરંપરા છે, જ્યાં ૨૦ જૂન બાદ લોકોના સૂચનો માત્ર કાગળ પર સીમિત રહી જશે અને અંતિમ કાનૂની માળખું હંમેશા શાસક વર્ગ પોતાની સગવડ મુજબ જ નક્કી કરશે.
ન્યાયાધીશોની સત્તા
સમિતિએ પોતાના ડ્રાફ્ટમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે અદાલતોની કાર્યવાહીમાં ટેક્નોલોજી ગમે તેટલી આધુનિક થાય, પરંતુ તેનો ઉપયોગ હંમેશા ‘માનવીય નિર્ણય અને ન્યાયિક અધિકારને આધીન’ જ રહેશે. એટલે કે, AI સિસ્ટમ માત્ર એક સહાયકની ભૂમિકામાં જ કામ કરશે. તે વિધિવત નિયુક્ત ન્યાયિક અધિકારી દ્વારા ભોગવવામાં આવતી સ્વતંત્ર સત્તાનું સ્થાન લઈ શકશે નહીં કે તેને સહેજ પણ પ્રભાવિત કરી શકશે નહીં. કાયદો, તથ્ય અને ન્યાય સાથે જોડાયેલા કરોડો નાગરિકોના ભાવિ પર અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અબાધિત અધિકાર માત્ર આ સરકારી ન્યાયિક અધિકારીઓ પાસે જ સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યો છે, જેથી અદાલતો પર જજોનો પ્રભાવ હંમેશા કાયમ રહે.
સમાનતાનો દંભ
મુસદ્દામાં એવો મોટો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે એવી કોઈ પણ AI સિસ્ટમ લાગુ કરવામાં નહીં આવે જે જ્ઞાતિ, નસ્લ, ધર્મ, લિંગ, શારીરિક અક્ષમતા કે આર્થિક સ્થિતિના આધારે પક્ષપાતને પ્રોત્સાહન આપે કે નવો ભેદભાવ ઊભો કરે. તંત્ર દાવો કરે છે કે મહિલાઓ, બાળકો, લઘુમતીઓ અને હાંસિયામાં ધકેલાયેલા સામાજિક-આર્થિક વંચિત વર્ગોના હિતોની રક્ષા માટે આમાં વિશેષ જોગવાઈ છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આપણી વર્તમાન ન્યાયિક વ્યવસ્થા પોતે જ આર્થિક અસમાનતાના લીધે ગરીબો માટે દુર્લભ બની ગઈ છે, ત્યારે ટેક્નોલોજી પર પક્ષપાતનો દોષ મઢીને આ સરકારી માળખું પોતાની આંતરિક નૈતિક અને સામાજિક ખામીઓ છુપાવવાનો ઢોંગ કરી રહ્યું છે.
જો કે, ન્યાયતંત્ર પોતાના વહીવટી અને ક્લાર્કશાહીના બોજને હળવો કરવા માટે AI નો મર્યાદિત ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપવા ચોક્કસ તૈયાર થયું છે. કાનૂની સંશોધન, કેસ મેનેજમેન્ટ, કોઝ લિસ્ટ (Cause List) તૈયાર કરવા, અદાલતની કાર્યવાહીનું ટ્રાન્સક્રિપ્શન (Transcription) કરવા અને જટિલ ચુકાદાઓનો પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં અનુવાદ કરવા જેવા નીરસ કાર્યોમાં AI ની મંજૂરી અપાશે. આ ઉપરાંત, દસ્તાવેજોની પ્રારંભિક તપાસ, રેકોર્ડ મેનેજમેન્ટ અને ન્યાયિક સંસાધનોની આંતરિક ફાળવણીમાં પણ આ મશીનોનો ઉપયોગ કરાશે. એટલે કે જે કામોમાં શારીરિક અને માનસિક મહેનત વધુ છે, તે બધું જ કામ ડિજિટલ મજૂરો પર થોપી દેવાની આ શાસકોની જૂની ચાલ છે.
સામાન્ય નાગરિકોને અદાલતની સેવાની ભુલભુલામણીમાં ગૂંચવી રાખવા માટે ચેટબોટ્સ (Chatbots) અને સંવાદાત્મક AI સહાયકોને મર્યાદિત મંજૂરી આપવામાં આવી છે. શારીરિક અક્ષમ વ્યક્તિઓ અથવા ભાષાકીય અવરોધોનો સામનો કરતા લોકો માટે સુલભ સેવાઓના નામે આ સેટઅપ ઊભું કરાશે. વળી, અદાલતી રેકોર્ડને એનોનિમઇઝ (Anonymize) કરવામાં પણ AI વપરાશે. આ વ્યવસ્થાથી પ્રજાને એમ લાગશે કે વહીવટી તંત્ર પારદર્શક બની રહ્યું છે, પરંતુ અસલમાં આ ડિજિટલ પડદા પાછળ કેસોના નિકાલની ધીમી ગતિ અને ન્યાય મળવામાં થતા દાયકાઓ લાંબા વિલંબના સડતા સત્યને સરળતાથી છુપાવી શકાશે.
વકીલોની પોલ
આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ (CJI) જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે વકીલો દ્વારા AI ની મદદથી તલાશ વિનાની ખોટી અરજીઓ દાખલ કરવા સામે ભારે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો હતો. સત્તાધારી ન્યાયમૂર્તિઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે વકીલો એટલા આળસુ અને બેદરકાર થઈ ગયા છે કે તેઓ અરજીઓ તૈયાર કરવા માટે સીધો AI નો ઉપયોગ કરે છે, જેના કારણે અરજીઓમાં આપેલા ભૂતકાળના ચુકાદાઓ અને હવાલા તદ્દન નકલી અને કાલ્પનિક નીકળે છે. CJI એ આને ભારે અયોગ્ય ગણાવ્યું હતું. આ બાબત સાબિત કરે છે કે આપણી ન્યાયિક પ્રણાલી અંદરથી એટલી હદે સડી ચૂકી છે કે જ્યાં ન્યાયના રક્ષક ગણાતા વકીલો જ જનતા પાસેથી તગડી ફી વસૂલીને મશીનોના ભરોસે નકલી કેસો કોર્ટ સમક્ષ પધરાવી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો:
