Brand India Failure: ત્રણ દાયકા પહેલાં જ્યારે દેશમાં આર્થિક સુધારાની મોટી-મોટી વાતો કરવામાં આવી, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ‘બ્રાન્ડ ઇન્ડિયા’ નો ભારે પ્રચાર કરાયો હતો. વૈશ્વિક રોકાણકારો માટે ભારતને એક સ્વર્ગ તરીકે રજૂ કરાયું, પણ આજે હકીકત બદલાઈ ચૂકી છે. મૂડીવાદીઓ પોતાના પૈસા પાછા ખેંચી રહ્યા છે અને વિદેશી પ્રવાસીઓની સંખ્યા ૨૦૧૯ ના સ્તર સુધી પણ પહોંચી શકી નથી. આનું અસલી કારણ દિલ્હીના શાસકોની નાકામી છે. તાજેતરમાં નવી દિલ્હીના માલવીય નગરમાં બેડ એન્ડ બ્રેકફાસ્ટ (B&B) ના નામે ચાલતી ગેરકાયદે હોટલમાં ભયાનક આગ લાગી અને ૨૧ નિર્દોષ નાગરિકો જીવતા ભુંજાઈ ગયા. આ કોઈ અકસ્માત નથી, પરંતુ સરકારી ભ્રષ્ટાચાર અને નબળા વહીવટનું જીવતું જાગતું ઉદાહરણ છે. કચરો, પ્રદૂષણ, મહિલાઓની અસુરક્ષા અને સડતા શહેરો આજે આપણી અસલી ઓળખ બની ગયા છે.
વીઆઈપી કલ્ચર અને સામાન્ય જનતાનું મોત
દિલ્હી એવું શહેર છે જ્યાં રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ અને દેશના મોટા પત્રકારો વૈભવી બંગલાઓમાં સુરક્ષિત રહે છે. પરંતુ આ જ વીઆઈપીઓના નાકની નીચે જીવતા સામાન્ય નાગરિકોને રાત્રે સૂતી વખતે એ ચિંતા સતાવે છે કે સવારે તેઓ જીવતા જાગશે કે નહીં. હજુ ૩૦ મેના રોજ સાકેત મેટ્રો સ્ટેશન નજીક બનેલી એક ગેરકાયદે બહુમાળી ઇમારતમાં લાગેલી આગમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરવા આવેલા ૬ પ્રતિભાશાળી યુવાનો અકાળે મોતના મોંમાં ધકેલાઈ ગયા. પેપર લીક અને રદ થતી પરીક્ષાઓથી પહેલેથી જ પરેશાન યુવાનોને આ ભ્રષ્ટ સરકારી તંત્ર હવે જીવતા ભુંજી રહ્યું છે. સત્તાધીશોએ પ્રદૂષિત હવા, ગંદું પાણી અને નબળી પોલીસ વ્યવસ્થાને એટલી સામાન્ય બનાવી દીધી છે કે પ્રજા હવે મોતના મોંમાં જીવવા ટેવાઈ ગઈ છે.
મોતનો આંકડો વર્ષોવર્ષ બમણો
દિલ્હીમાં સરકારી આશીર્વાદથી ચાલતા મોતના આ કુવાઓનો ઇતિહાસ ઘણો જૂનો છે. ૨૦૧૯ માં કરોલબાગની હોટલમાં ૧૭ લોકો અને અનાજ મંડીની આગમાં ૪૫ ગરીબો માર્યા ગયા હતા. ૨૦૨૨ માં મુંડકાની વ્યાવસાયિક ઇમારતમાં ૨૭ લોકો ગૂંગળાઈને મરી ગયા, અને વિવેક વિહારના શિશુ ક્લિનિકમાં ૮ નવજાત બાળકોને તંત્રની બેદરકારી હોમી ગઈ. દિલ્હી ફાયર સર્વિસના આંકડા શાસકોની ક્રૂરતા દર્શાવે છે. ૨૦૧૯-૨૦ માં આગથી ૩૦૮ મોત થયા, લોકડાઉન વાળા વર્ષે ૩૪૬ લોકો મર્યા. ૨૦૨૧-૨૨ માં આ આંકડો ૫૯૧ થયો, જે ૨૦૨૨-૨૩ માં સીધો બમણો થઈને ૧,૦૨૯ પર પહોંચ્યો અને ૨૦૨૩-૨૪ માં વધીને ૧,૩૦૩ થઈ ગયો! એક તરફ અર્થતંત્રના વિકાસના બણગાં ફૂંકાય છે અને બીજી તરફ ગરીબોના મોતના આંકડા રેકોર્ડ તોડી રહ્યા છે.
લાલ ડોરાના નામે કાયદાની મજાક
આ તમામ ભયાનક અકસ્માતો દિલ્હીના એવા વિસ્તારોમાં થાય છે જેને વહીવટી તંત્રની ભાષામાં ‘લાલ ડોરા વિસ્તાર’ અથવા અનધિકૃત કોલોની કહેવામાં આવે છે. માલવીય નગરની હોટલ હૌઝ રાનીમાં હતી અને સાકેતની ઇમારત મહેરૌલીના સૈયદ-ઉલ-અજાયબ વિસ્તારમાં હતી, જે બંને શહેરી ગામો છે. નિયમિત કોલોનીઓમાં કડક નિયમો થોપતું વહીવટી તંત્ર આ લાલ ડોરા વિસ્તારોમાં ભ્રષ્ટાચારના જોરે ગમે તેવી નબળી અને ઊંચી ઇમારતો બનાવવાની છૂટ આપે છે. જે ઇમારતો ૬ રિક્ટર સ્કેલના સામાન્ય ભૂકંપમાં પણ પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે તેવી હોય, તેને વહીવટી અધિકારીઓ લાંચ લઈને ચાલવા દે છે, કારણ કે આ વિસ્તારો સત્તાધારી પક્ષો માટે માત્ર એક વોટબેંક છે.
વોટબેંકનું ગંદું રાજકારણ
આપણા શહેરી વહીવટની અસલી સમસ્યા એ છે કે રાજકીય પક્ષો નાગરિકોનું જીવનધોરણ સુધારવાને બદલે તેમને ગેરકાયદે પરિસ્થિતિઓમાં જીવવા મજબૂર રાખે છે. દર ચૂંટણીમાં દરેક પક્ષ ગેરકાયદે કોલોનીઓને નિયમિત કરવાનો જૂઠો વાયદો કરે છે, પરંતુ કોઈ પણ નેતા ઝૂંપડપટ્ટી પુનર્વસન, સુરક્ષિત આવાસ કે મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની વાત કરતો નથી. આનું કારણ એ છે કે આધુનિક અને સુરક્ષિત આયોજન કરવામાં મહેનત પડે છે અને તે એક ચૂંટણી કાર્યકાળમાં પૂરું થતું નથી. પરિણામે, શહેરો બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયા છે – એક તરફ અમીરોની ભવ્ય ગેટ્ડ કોલોનીઓ અને બીજી તરફ ગરીબો અને મધ્યમ વર્ગના નરક જેવા ગેરકાયદે વિસ્તારો, જેને મફતની રેવડીઓ આપીને માત્ર વોટ ખાતર જીવતા રખાય છે.
મૂડીવાદીઓ માટે સુવિધા, ગરીબો માટે હાડમારી
મુંબઈ જેવા આર્થિક પાટનગરમાં પણ નેતાઓ અને કોર્પોરેટ જગતની જુગલબંધી સાફ દેખાઈ આવે છે. એનડીએ સરકારના શાસનમાં અબજો રૂપિયાના ખર્ચે નવો કોસ્ટલ રોડ બનાવવામાં આવ્યો, પરંતુ સામાન્ય જનતા માટે આ રોડ પર એક પણ સરકારી બસ ચલાવવામાં આવી નથી. વીઆઈપીઓ પોતાની ચમકતી ગાડીઓ લઈને આરામથી ફરી શકે તે માટે જાહેર નાણાંનો ધુમાડો કરાયો છે. નવી મેટ્રો ટ્રેનો એટલી મોંઘી છે કે ઓછી આવક ધરાવતો સામાન્ય વર્ગ તેમાં મુસાફરી કરી શકતો નથી. આજે પણ કરોડો લોકો લોકલ ટ્રેન અને ખખડધજ બસોમાં પશુઓની જેમ મુસાફરી કરવા મજબૂર છે, કારણ કે સરકારી બસ સેવાઓ સુધારવા માટે શાસકો પાસે બજેટ નથી.
આંબેડકરની ચેતવણી અને શાસકોની ઉદાસીનતા
આપણા દેશના નેતાઓ શહેરોની ઉપેક્ષા એટલા માટે કરે છે કારણ કે તેઓ ગામડાના ભોળા નાગરિકોના વોટથી સત્તા મેળવે છે અને પછી શહેરોનો ઉપયોગ માત્ર ઉદ્યોગપતિઓને ફાયદો કરાવવા માટે કરે છે. ૪ નવેમ્બર ૧૯૪૮ ના રોજ બંધારણ સભામાં બાબાસાહેબ આંબેડકરે ગાંધીવાદી ગ્રામ સ્વરાજની વિભાવનાનો વિરોધ કરતા સણસણતો સવાલ કર્યો હતો કે, “ગામડાઓ આખરે સ્થાનિકતાના ખાડા, અજ્ઞાનતા અને કોમવાદના અડ્ડા સિવાય શું છે?” પરંતુ તેમની આ ચેતવણીને અવગણીને શાસકોએ ક્યારેય આયોજનબદ્ધ શહેરીકરણ કર્યું જ નહીં. આજે દેશની ૩૫ ટકા વસ્તી શહેરોમાં રહે છે અને ૨૦૩૦ સુધીમાં આ આંકડો ૪૦ ટકા થવાનો છે. જો સરકારો પોતાની જૂની અને સડેલી વિચારસરણી નહીં બદલે, તો આ નબળું શહેરીકરણ જ ‘બ્રાન્ડ ઇન્ડિયા’ નો જનાજો કાઢી નાખશે.
આ પણ વાંચો:
