Congress vs BJP: રાજ્યસભાની ચૂંટણી માટે કોંગ્રેસ દ્વારા જાહેર કરાયેલી ઉમેદવારોની યાદી પક્ષની આંતરિક કાર્યપદ્ધતિ પર ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે. આ યાદી જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે, પક્ષમાં હવે જમીની લોકશાહી કરતા ‘હાઈકમાન્ડ’ની નિકટતા અને વ્યક્તિગત વફાદારીનું મૂલ્ય ઘણું વધારે છે. પક્ષના અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે પોતે જ્યારે મેદાનમાં હોય, ત્યારે બાકીની પસંદગીઓ પણ તેમના જ વર્તુળમાંથી થઈ હોય તે સ્વાભાવિક છે. પ્રવીણ ચક્રવર્તી જેવા ડેટા એનાલિસ્ટને તમિલનાડુથી ટિકિટ આપવી અને પવન ખેડા જેવા આક્રમક પ્રવક્તાઓને સંસદમાં મોકલવાનો નિર્ણય એ સાબિત કરે છે કે કોંગ્રેસ હવે ચૂંટણીલક્ષી વિસ્તાર કરતા સંગઠનાત્મક સુરક્ષા અને સોશિયલ મીડિયા પર પક્ષનો પક્ષ રાખનારાઓની પસંદગી કરી રહી છે. નીરજ ડાંગી જેવા નેતાઓને વારંવાર ટિકિટ આપવી—જેઓ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં સતત હારતા આવ્યા છે—તે કોંગ્રેસમાં ‘વફાદારીના ઈનામ’ની પરંપરાને પુષ્ટિ આપે છે.
DMK સાથેના સંબંધોમાં તિરાડ અને TVK સાથેનું જોડાણ
તમિલનાડુમાં કોંગ્રેસનું દાવપેચ તેના લાંબા ગાળાના સાથી પક્ષ DMK માટે આંચકા સમાન સાબિત થયું છે. વિજયની પાર્ટી TVK ના ઉદયને પારખીને કોંગ્રેસે જે ઝડપથી DMK થી અંતર બનાવ્યું, તે રાજકીય રીતે ચોક્કસ ફાયદાકારક હોઈ શકે, પરંતુ તેનાથી વિરોધ પક્ષની રાષ્ટ્રીય એકતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન લાગ્યું છે. સંસદમાં વિરોધ પક્ષની એકતાનું સ્વપ્ન જોતી કોંગ્રેસે તમિલનાડુમાં પોતાના આ જૂના સાથીને નારાજ કરીને વિરોધ પક્ષની બેઠકોમાં સામેલ થવા માટે તેમની ‘ના’ મેળવી લીધી છે. આ નિર્ણય કોંગ્રેસની તકવાદી રાજનીતિને છતી કરે છે, જ્યાં સૈદ્ધાંતિક એકતા કરતા ટૂંકા ગાળાના લાભ અને સત્તાધારી પક્ષો સાથેના ગઠબંધનને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
ભાજપનું સંગઠનાત્મક માળખું અને કાર્યકરોનું સન્માન
કોંગ્રેસથી બિલકુલ વિપરીત, ભાજપની રાજ્યસભા ઉમેદવારોની યાદી તેના પાયાના કાર્યકરો અને લાંબા સમયથી સંગઠન માટે કામ કરતા નેતાઓના સન્માનની વાર્તા કહે છે. તરુણ ચુઘ હોય, સતીશ પૂનિયા હોય કે પછી અરુણાચલ અને મણિપુરના વર્ષો જૂના કાર્યકરો—ભાજપના ઉમેદવારોમાં સંગઠનાત્મક અનુભવનું પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ દેખાય છે. તાઈ ટાગાક જેવા નેતાઓ, જેમણે ૧૯૮૦ થી ABVP માં રહીને પાયાના સ્તરે મહેનત કરી છે, તેમને ટિકિટ આપીને ભાજપે એ સંદેશ આપ્યો છે કે અહીં ‘પરિવારવાદ’ કે ‘નેતાની નિકટતા’ કરતા ‘સંગઠન માટેની તપસ્યા’ વધુ મહત્વની છે. આ વ્યૂહરચના ભાજપને તેના વિરોધીઓ કરતા વધુ મજબૂત અને અનુશાસિત બનાવે છે.
કોંગ્રેસ માટે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની જંગ
રાજકીય વિશ્લેષક પ્રોફેસર ચંદ્રચૂડ સિંહનું માનવું છે કે કોંગ્રેસનું સંપૂર્ણ ધ્યાન અત્યારે માત્ર પક્ષને ‘બચાવી રાખવા’ પર છે. જ્યારે પક્ષની જમીની હાજરી અનેક રાજ્યોમાં નહિવત થઈ ગઈ હોય, ત્યારે ટિકિટની વહેંચણીમાં વફાદારોને પ્રાધાન્ય આપવું એ અનિવાર્ય બની જાય છે. કોંગ્રેસ પાસે હવે એવા મંચ કે પદો બચ્યા નથી જ્યાં તે પોતાના જૂના અને વફાદાર નેતાઓને સન્માનિત કરી શકે. તેથી જ રાજ્યસભાની બેઠક એ હવે વફાદારીનું અંતિમ ઈનામ બની ગઈ છે. આ વલણ ૨૦૨૯ સુધીમાં કોંગ્રેસ માટે એક પડકારરૂપ માર્ગ તૈયાર કરી રહ્યું છે, કારણ કે માત્ર વફાદારોની ફોજ સાથે ચૂંટણીના મેદાનમાં ભાજપ જેવી મજબૂત સંસ્થાનો સામનો કરવો લગભગ અશક્ય છે.
પરિણામો અને ભવિષ્યની રાજનીતિ
૧૮ જૂને ૨૪ બેઠકો માટે યોજાનાર મતદાનનું પરિણામ માત્ર નવા સાંસદો જ નક્કી નહીં કરે, પરંતુ તે કોંગ્રેસ અને ભાજપની ભાવિ રણનીતિની દિશા પણ સ્પષ્ટ કરશે. જ્યાં એક તરફ ભાજપ પોતાના સંગઠનાત્મક માળખાને વધુ ધારદાર બનાવી રહ્યો છે, ત્યાં બીજી તરફ કોંગ્રેસ પોતાના જૂના નેતૃત્વ અને વફાદારોને સુરક્ષિત કરવામાં વ્યસ્ત છે. આંતરિક લોકશાહી અને જમીની કાર્યકરોની ઉપેક્ષા કરીને કોંગ્રેસ ક્યાંક ને ક્યાંક પોતાનો પાયો વધુ નબળો કરી રહી છે. ભવિષ્યની ચૂંટણીઓમાં આ વલણ પક્ષને વધુ કમજોર બનાવી શકે છે, જ્યારે ભાજપ માટે સત્તા અને સંગઠનનો સમન્વય તેને અજેય બનાવવાની દિશામાં આગળ વધારી રહ્યો છે.
આ પણ વાંચો:
