Noida Deer Park: નોઈડા સેક્ટર-૯૧ માં આ વર્ષના અંત સુધીમાં એક નવો ‘ડિયર પાર્ક’ આકાર લઈ રહ્યો છે. ૩૨ એકરમાં ફેલાયેલા આ પાર્કમાં ૮૭ જેટલા હરણો લાવવાનું આયોજન છે, જેમાં ચિતલ, સાંભર, હોગ અને માઉસ ડિયર જેવી ૯ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. અધિકારીઓ તેને નોઈડાની પહેલી મોટી બાયોડાયવર્સિટી પહેલ ગણાવીને બાળકોને વન્યજીવો સાથે જોડવાનો સપનું બતાવી રહ્યા છે. અધિકારી આનંદ મોહન સિંહ તો તેને રામાયણના ‘સુવર્ણ મૃગ’ સાથે જોડીને પ્રકૃતિપ્રેમની વાતો કરે છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે દિલ્હીમાં આ જ પ્રકારના પ્રયોગો આર્થિક અને નૈતિક સંકટમાં ફેરવાઈ ગયા છે. જ્યારે શહેરની વચ્ચે પ્રાણીઓને કેદ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે સંરક્ષણ નહીં, પણ એક પ્રકારની સજા બની જાય છે. શું નોઈડાના અધિકારીઓ દિલ્હીની નિષ્ફળતામાંથી કંઈ શીખવા તૈયાર છે, કે પછી ફરીથી એક નવા આર્થિક અને ઇકોલોજીકલ ભ્રમમાં જનતાને રાખવામાં આવશે?
સફળતાનું અતિરેક: જ્યારે ડિયર પાર્ક ‘જેલ’માં ફેરવાઈ જાય છે
દિલ્હીનો એ.એન. ઝા ડિયર પાર્ક (હૌઝ ખાસ) એક સમયે ગર્વનો વિષય હતો, પણ આજે તે પ્રાણીઓના અસ્તિત્વ માટે લડાઈનું મેદાન બની ગયો છે. ૧૯૬૮માં માત્ર ૬ હરણ સાથે શરૂ થયેલો આ પાર્ક આજે ૫૦૦થી વધુ હરણોના ભાર નીચે દબાયેલો છે. હરણોની સંખ્યા જરૂરિયાત કરતા વધી ગઈ, જમીન પરનું ઘાસ ખતમ થઈ ગયું અને પાર્ક એક સમસ્યા બની ગયો. સુપ્રીમ કોર્ટને આ મામલે હસ્તક્ષેપ કરવો પડ્યો, પણ હજુ સુધી કોઈ સ્પષ્ટ ઉકેલ આવ્યો નથી. નોઈડાના અધિકારીઓ દાવો કરે છે કે તેઓ નર અને માદાને અલગ રાખીને વસ્તી નિયંત્રણ કરશે, પરંતુ બાયોલોજીના જાણકારો માને છે કે કૃત્રિમ વાતાવરણમાં હરણોની પ્રજનન ક્ષમતા વધી જાય છે. નાની જગ્યામાં આટલા પ્રાણીઓ રાખવા એ વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ કેટલું યોગ્ય છે, તે મોટો પ્રશ્ન છે.
સ્થાનાંતરણનો ખેલ: હરણોની લાશો અને અધિકારીઓની બેદરકારી
દિલ્હીથી હરણોને રાજસ્થાનના ટાઈગર રિઝર્વમાં મોકલવાની પ્રક્રિયા પણ ભ્રષ્ટાચાર અને ઘોર બેદરકારીનો ભોગ બની હતી. પર્યાવરણવિદ્ વેરેહન ખન્ના અને અન્ય સામાજિક કાર્યકર્તાઓના મતે, આ કોઈ સ્થાનાંતરણ નહોતું, પણ હરણો માટે ‘ડેથ વોરંટ’ હતું. ભીડભાડ વાળા ટ્રકોમાં હરણોને મોકલી દેવાયા, જ્યાં યોગ્ય પાણી કે સુવિધાઓનો અભાવ હતો. તપાસ દરમિયાન હરણોના હાડકાં મળ્યા અને એવું પણ જાણવા મળ્યું કે તેમને શિકાર તરીકે બાંધી રાખવામાં આવ્યા હતા. આ ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું કે તંત્ર પાસે ન તો આ પ્રાણીઓને સાચવવાની ક્ષમતા છે, ન તો તેમને યોગ્ય રીતે બીજી જગ્યાએ ખસેડવાની સંવેદનશીલતા. નોઈડા તંત્ર એ જ ભૂલો ફરી દોહરાવશે નહીં તેવી ખાતરી કોણ આપશે?
ઇકોલોજીકલ સંકટ: માત્ર હરણ નહીં, ઘાસ પણ બચાવવું જરૂરી
કોઈપણ ડિયર પાર્કની સફળતા તેના ઘાસના મેદાનો પર નિર્ભર હોય છે, પણ દિલ્હી કે નોઈડામાં ક્યાંય કુદરતી ઘાસની સુવિધા નથી. નિષ્ણાતોના મતે, અહીં પ્રોસોપિસ જૂલીફેરા જેવા આક્રમક ઝાડ ફેલાયેલા છે, જે જમીનને ઝેરીલી બનાવી રહ્યા છે અને સ્થાનિક વનસ્પતિને વધવા દેતા નથી. નોઈડાની ગ્રીન બેલ્ટમાં પણ એક જ પ્રકારના ઝાડ (જેમ કે લીમડો) વાવીને ‘બાયોડાયવર્સિટી’ના નામે ખાલીખમ દેખાવ કરવામાં આવ્યો છે. જો ઇકોસિસ્ટમ જ હેલ્ધી નહીં હોય, તો હરણોને તમે માત્ર પિંજરામાં પૂરીને કયા સંરક્ષણની વાતો કરી રહ્યા છો? નોઈડાના અધિકારીઓ આ જટિલ ઇકોલોજીને સમજવાને બદલે માત્ર પાર્ક બનાવવાના ‘કન્સ્ટ્રક્શન’ પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યમાં મોટી હોનારત નોતરી શકે છે.
જીવવિજ્ઞાનની જટિલતા: પ્રોજેક્ટની વાસ્તવિકતા
ઘણા લોકો પ્રશ્ન પૂછે છે કે જ્યારે આટલા વિવાદો છે, તો આવા પાર્ક બનાવવાની જરૂર શું છે? નિષ્ણાતો કહે છે કે જો તમારે ખરેખર વન્યજીવોનું સંરક્ષણ કરવું હોય, તો તેમને હજારો એકરની જગ્યા જોઈએ, જ્યાં ફૂડ ચેઈન કુદરતી હોય. પણ અહીં તો માત્ર ‘શો-પીસ’ તરીકે પ્રાણીઓને રાખવાનો હેતુ દેખાય છે. તુગલકાબાદ બાયોડાયવર્સિટી પાર્કના વૈજ્ઞાનિક વિવેક ચૌધરી સ્પષ્ટ કહે છે કે પ્રાણીઓની વસ્તી મેનેજ કરવી એ કોઈ ઈજનેરી કામ નથી, પણ ખૂબ જટિલ જીવવિજ્ઞાન છે. નોઈડાના આ પ્રોજેક્ટ પાછળની મનસા કદાચ સારી હશે, પણ તેની અમલીકરણની રીત જૂના ઘસાઈ ગયેલા નમૂના પર આધારિત છે. ઇતિહાસ ગવાહ છે કે જ્યારે પણ મનુષ્યે કુદરત પર કાબૂ મેળવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે, ત્યારે પરિણામો હંમેશા વિપરીત આવ્યા છે. શું નોઈડા આ ઈતિહાસ બદલી શકશે, કે પછી આ નવો પાર્ક પણ વર્ષો પછી દિલ્હીના ડિયર પાર્કની જેમ કોર્ટના ચક્કર લગાવતો નજરે પડશે?
આ પણ વાંચો:
