Trump Iran Peace Deal: અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે યુદ્ધવિરામ અને શાંતિ કરારની જાહેરાત કરીને વૈશ્વિક સ્તરે ચોંકાવનારા દ્રશ્યો સર્જ્યા છે. એક તરફ યુદ્ધના મેદાનમાં તણાવ ઓછો થવાની આશા સેવાઈ રહી હતી, ત્યાં બીજી તરફ આ કરારની શરતો જાહેર થતાની સાથે જ વોશિંગ્ટનમાં રાજકીય વાવાઝોડું ફૂંકાયું છે. આ કરારને લઈને માત્ર વિરોધ પક્ષ ડેમોક્રેટ્સ જ નહીં, પરંતુ ખુદ ટ્રમ્પની રિપબ્લિકન પાર્ટી અને તેમના કટ્ટર સમર્થક ‘MAGA’ બેઝમાં ભારે આક્રોશ જોવા મળી રહ્યો છે. ટ્રમ્પે જે કરાર કર્યો છે તે તેમની જ પાર્ટીના નેતાઓ માટે ‘ઈરાનને આપેલી ભેટ’ સમાન બની ગયો છે. કરારની અસ્પષ્ટતા અને તેનાથી ઈરાનને થનારા સંભવિત આર્થિક ફાયદાઓએ અમેરિકામાં એક નવો આંતરિક સંઘર્ષ ઉભો કર્યો છે, જ્યાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર હવે પોતાના જ ગઢમાં એકલા પડી રહ્યા હોય તેવું પ્રતીત થાય છે.
કરારની વિવાદાસ્પદ શરતો
આ ડીલના ૧૪ મુદ્દાઓ વાસ્તવમાં વિવાદનું કેન્દ્ર બન્યા છે. સૌથી મોટો વિરોધ ૩૦૦ અબજ ડોલરના પુનઃનિર્માણ ફંડની જોગવાઈને લઈને છે. વિરોધ પક્ષો અને ટીકાકારો પૂછી રહ્યા છે કે જે ઈરાન પર અત્યાર સુધી પ્રતિબંધો હતા, તેને અચાનક આટલી મોટી રકમ કઈ રીતે અને શા માટે આપવામાં આવી રહી છે? આ ઉપરાંત, ઈરાનને તાત્કાલિક તેલ વેચવાની મંજૂરી અને પરમાણુ વાટાઘાટો દરમિયાન અગાઉ ફ્રીઝ કરાયેલા ફંડને મુક્ત કરવાની શરતોએ રિપબ્લિકન પાર્ટીના કટ્ટરપંથીઓને ભડકાવ્યા છે. ટીકાકારો તેને નાઝી જર્મનીને મદદ કરવાના ‘માર્શલ પ્લાન’ સાથે સરખાવી રહ્યા છે. વધુમાં, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી નાકાબંધી હટાવવા બદલ ઈરાન દ્વારા હજુ પણ ‘સર્વિસ ફી’ કે ટોલ વસૂલવાની શક્યતા પર કોઈ સ્પષ્ટતા ન હોવાથી અમેરિકી રક્ષા નિષ્ણાતો ચિંતિત છે.
પરમાણુ અસ્પષ્ટતા અને પ્રોક્સી જૂથોનું જોખમ
કરારની સૌથી મોટી નબળાઈ તેની અસ્પષ્ટ ભાષા છે. નિષ્ણાતોનો આરોપ છે કે તેમાં ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને રોકવા માટે કોઈ મજબૂત, નક્કર અથવા સમયબદ્ધ માપદંડો નથી. ઈઝરાયેલના સમર્થકો માટે આ કરાર એક મોટો ખતરો છે કારણ કે તે ઈરાન સમર્થિત હમાસ, હિઝબુલ્લાહ અને હૂથીઓ જેવા પ્રોક્સી જૂથોના મિસાઈલ કાર્યક્રમો પર મૌન છે. જો યુદ્ધવિરામ થાય છે, તો આ જૂથો પોતાની તાકાત વધારી શકે છે જે ઈઝરાયેલની સુરક્ષા માટે સીધો પડકાર છે. આ ડીલમાં ઈરાની પ્રોક્સીઓનો કોઈ ઉલ્લેખ ન હોવાથી ટ્રમ્પના પોતાના પક્ષના નેતાઓ પણ તેને એક ‘અધૂરો અને જોખમી કરાર’ ગણાવી રહ્યા છે.
ડેમોક્રેટ્સનો આક્રોશ
ડેમોક્રેટિક પાર્ટી આ કરારને સંપૂર્ણપણે અંધારામાં રહીને કરવામાં આવેલી ડીલ માને છે. સેનેટના નેતા ચક શુમરે આકરા શબ્દોમાં કહ્યું છે કે અમેરિકી જનતા અને કોંગ્રેસને આ કરારની વિગતો જાણવાનો અધિકાર છે. વ્હાઈટ હાઉસ દ્વારા માહિતી છુપાવવી એ માત્ર કાયદાનું ઉલ્લંઘન નથી, પરંતુ તે વહીવટીતંત્રના ડરને પણ દર્શાવે છે. ઓબામા યુગના ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓનું માનવું છે કે કરાર એટલા માટે ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યો છે કે તેમાં એવી શરતો છે જેનો બચાવ કરવો ટ્રમ્પ માટે મુશ્કેલ છે. ડેમોક્રેટ્સ હવે આ બાબતે કોંગ્રેસમાં મતદાન અને ગુપ્ત બ્રીફિંગની માંગ કરી રહ્યા છે, જેથી ટ્રમ્પની આ ‘મનમાની’ પર લગામ લગાવી શકાય.
MAGA બેઝમાં ગૃહયુદ્ધ: સમર્થકો કેમ નારાજ છે?
ટ્રમ્પના કટ્ટર સમર્થકો એટલે કે ‘MAGA’ જૂથ અત્યારે ભારે મૂંઝવણમાં છે. જેઓ ઈરાન પર સૈન્ય હુમલાઓનું સમર્થન કરી રહ્યા હતા, તેઓ હવે આ શાંતિ કરારને ‘ઈરાની શાસનને આપેલી બક્ષિસ’ માને છે. ઈરાની વાટાઘાટકારોને ટ્રમ્પ દ્વારા ‘તર્કસંગત લોકો’ ગણાવવા એ તેમના સમર્થકો માટે આઘાતજનક હતું. રિપબ્લિકન પાર્ટીના ઘણા નેતાઓનું માનવું છે કે ટ્રમ્પે પોતાની મેળવેલી અભૂતપૂર્વ સૈન્ય બઢતને પાણીમાં નાખી દીધી છે. ઈઝરાયેલ સાથે આ ડીલ અંગે કોઈ પરામર્શ ન કરવો એ પણ તેમના વૈચારિક મતભેદોનું એક મુખ્ય કારણ બન્યું છે. ટીકાકારો દલીલ કરે છે કે આ ડીલથી ઈરાન નબળું પડવાને બદલે વધુ મજબૂત બનીને બહાર આવશે.
ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ
આ કરારના સૌથી મોટા પ્રચારક ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ બન્યા છે. તેઓ અમેરિકાને મધ્ય-પૂર્વના અનંત યુદ્ધોમાંથી બહાર કાઢવાના પક્ષમાં છે અને આ કરારને તે દિશામાં એક પગલું ગણાવે છે. જોકે, તેમની સામે હવે પોતાની જ પાર્ટીના યુદ્ધ-સમર્થક જૂથોનો વિરોધ છે. સેનેટર લિન્ડસે ગ્રાહમ જેવા નેતાઓ હવે સીધો હુમલો ટ્રમ્પને બદલે વેન્સ પર કરી રહ્યા છે. વેન્સ માટે હવે પાર્ટીના આ બે ફાડ થયેલા જૂથોને એક રાખવાનો પડકાર ૨૦૨૮ની ચૂંટણી પહેલા ખૂબ મોટો સાબિત થઈ રહ્યો છે. સંસદના દબાણ અને પાર્ટીમાં અસંતોષને પગલે વ્હાઈટ હાઉસ હવે કાનૂની અને રાજકીય દાવપેચમાં ફસાયું હોય તેવું જણાય છે.
ટ્રમ્પનો આ ઈરાન કરાર માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જ નહીં, પરંતુ અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિમાં પણ મોટું વાવાઝોડું લઈને આવ્યો છે. પારદર્શિતાના અભાવે આ કરારની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. એક તરફ ટ્રમ્પ પોતાને શાંતિદૂત તરીકે સાબિત કરવા મથી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ તેમના પોતાના પક્ષના નેતાઓ તેમને ઈતિહાસના પાનામાં એક ‘નિષ્ફળ કરાર’ કરનાર રાષ્ટ્રપતિ તરીકે જોવાની ચેતવણી આપી રહ્યા છે. આવનારા દિવસોમાં કોંગ્રેસમાં થનારા ઘર્ષણ અને કરારની છુપાયેલી વિગતો બહાર આવતા જ ટ્રમ્પની આ ડીલનું સાચું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થશે. શું આ યુદ્ધનો અંત છે, કે પછી કોઈ નવી અનિશ્ચિતતાની શરૂઆત? તે તો સમય જ કહેશે.
આ પણ વાંચો:
