Bodhghat Dam Project: છત્તીસગઢના બસ્તર વિસ્તારમાં ફરી એકવાર વિકાસના નામે વિનાશનું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. દાયકાઓથી પેન્ડિંગ રહેલી ‘બોધઘાટ બહુઉદ્દેશીય યોજના’ને ફરીથી જીવિત કરવાની સરકારી કવાયતે બસ્તરના આદિવાસીઓમાં રોષની જ્વાળાઓ ભડકાવી દીધી છે. દંતેવાડાના બારસૂર નજીક હિતલકુડુમ ગામમાં યોજાયેલી વિશાળ મહાપંચાયતમાં હજારો આદિવાસીઓએ એક સૂરે સરકારને ચેતવણી આપી છે કે, “પહેલા અમને ગોળી મારો, પછી બંધ બનાવો.” આ માત્ર એક સૂત્ર નથી, પણ પાંચ દાયકાથી પોતાની ઓળખ અને અસ્તિત્વ માટે લડી રહેલા એક સમુદાયનો આક્રોશ છે. જ્યારે રાજ્ય સરકાર વિકાસના મોટા-મોટા દાવાઓ કરી રહી છે, ત્યારે આ પ્રદર્શનકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ પોતાની જમીન, જંગલ અને સદીઓ જૂના પવિત્ર સ્થાનોને કોઈપણ સંજોગોમાં ડૂબવા નહીં દે. ૧૮ ગ્રામ પંચાયતોના પ્રતિનિધિઓ જ્યારે પોતાના પરંપરાગત દેવી-દેવતાઓ સાથે રસ્તા પર ઉતરે છે, ત્યારે સરકારના ‘વિકાસના મોડેલ’ સામે મોટો નૈતિક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
બોધઘાટ યોજના
બોધઘાટ બહુઉદ્દેશીય યોજના એ ઇન્દ્રાવતી નદી પર પ્રસ્તાવિત એક એવી પરિયોજના છે, જેનો ઇતિહાસ વિવાદોથી ભરેલો છે. વર્ષ ૧૯૭૯માં જ્યારે આની પરિકલ્પના કરવામાં આવી હતી, ત્યારે તેનો ઉદ્દેશ્ય બસ્તર વિભાગમાં વીજળી અને સિંચાઈ સુવિધાઓ આપવાનો હતો. પરંતુ, છેલ્લા ૪૫ વર્ષોમાં દુનિયા બદલાઈ ગઈ, ટેકનોલોજી બદલાઈ ગઈ, છતાં આ યોજનાનું ભૂત સરકારની પાછળ પડ્યું છે. આ યોજનાના કારણે મોટા પાયે થતું વિસ્થાપન, ગીચ જંગલોનો નાશ અને પર્યાવરણીય સંતુલન બગડવાનું જોખમ આજે પણ યથાવત છે. આ પ્રોજેક્ટ દાયકાઓ સુધી ઠંડા બસ્તામાં રહ્યો હતો, પરંતુ તાજેતરમાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા ફરીથી સર્વે શરૂ કરવાના સમાચારે એ આદિવાસીઓના ઘા ફરી તાજા કરી દીધા છે. સરકારનું આ પગલું સાબિત કરે છે કે તેમને જનતાના અભિપ્રાય કરતા પ્રોજેક્ટ પૂરો કરવામાં વધુ રસ છે, પછી ભલે તેનાથી હજારો લોકો બેઘર થઈ જાય.
વિનાશની બ્લુપ્રિન્ટ: ૫૬ ગામોના અસ્તિત્વનો સવાલ
આ પ્રોજેક્ટથી પ્રભાવિત થનારા ૫૬ ગામોના લોકો માટે આ માત્ર એક બંધ નથી, પણ એક વિનાશક સુનામી છે. અનુમાન છે કે ૧૬,૦૦૦ હેક્ટરથી વધુ વનભૂમિ આ બંધના પાણીમાં ગરકાવ થઈ જશે. બીજાપુર, દંતેવાડા, બસ્તર અને નારાયણપુર જેવા આદિવાસી બહુલ જિલ્લાઓમાં જ્યારે ૫૦,૦૦૦થી વધુ લોકોની જીવનશૈલી જોખમમાં હોય, ત્યારે તેને ‘વિકાસ’ કહેવો એ એક મજાક સમાન છે. બીજાપુરના ધારાસભ્ય વિક્રમ મંડાવીએ સરકારને ઘેરતા સાચું જ કહ્યું છે કે, “એક તરફ તમે વિકાસની વાતો કરો છો અને બીજી તરફ બસ્તરને ઉજ્જડ કરી રહ્યા છો.” આ આદિવાસીઓ માટે જંગલ માત્ર લાકડા કે જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ તે તેમનું મંદિર અને આજીવિકાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જ્યારે આ આદિવાસીઓ પોતાની જમીન ગુમાવશે, ત્યારે તેઓ માત્ર ઘરબાર વગરના નહીં થાય, પણ તેમની સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક ઓળખ પણ કાયમ માટે ભૂંસાઈ જશે.
આંદોલનકારીઓની સૌથી મોટી ફરિયાદ એ છે કે સરકારે આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પેસા (PESA) કાયદા અને વન અધિકાર અધિનિયમની સ્પષ્ટ અવગણના કરી છે. ગ્રામ સભાઓની લેખિત મંજૂરી મેળવ્યા વિના ગુપચુપ રીતે સર્વેનું કામ શરૂ કરી દેવું એ લોકશાહીના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન છે. આદિવાસીઓ હવે રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ સુધી પહોંચ્યા છે. તેમની માંગણી સ્પષ્ટ છે: જ્યાં સુધી યોજનાની તમામ માહિતી ગામના લોકો સાથે વહેંચવામાં ન આવે, ત્યાં સુધી સર્વે અને બાંધકામનું કામ અટકાવવું જોઈએ. તેઓ પેસા નિયમ ૨૦૨૨ હેઠળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન સમિતિઓની જોગવાઈઓ લાગુ કરવાની પણ માંગ કરી રહ્યા છે, જે તેમને પોતાની જમીન અને જંગલ પરનો નિર્ણય લેવાનો અધિકાર આપે છે. સરકારની આ દાદાગીરી સામે હવે બોધઘાટ સંઘર્ષ સમિતિએ આર-પારની લડાઈનું રણશિંગું ફૂંકી દીધું છે.
સાંસ્કૃતિક ઓળખનો જંગ: વળતર નહીં, અધિકાર જોઈએ
ઘણીવાર સરકાર અને કોર્પોરેટ જગત માને છે કે આદિવાસીઓને યોગ્ય વળતર આપીને તેમને શાંત કરી શકાશે. પરંતુ આ આંદોલન સાબિત કરે છે કે આ મુદ્દો જમીન કે પૈસાનો નથી, પણ અસ્તિત્વ અને પૂર્વજોના વારસાને બચાવવાનો છે. દંતેવાડાના ગાઢ જંગલોમાં રહેતા આ આદિવાસીઓ માટે તેમના દેવી-દેવતાઓના સ્થાનો અને સદીઓ જૂની ધાર્મિક જગ્યાઓ ભાવનાત્મક છે. જ્યારે સરકાર બંધ બનાવવાના નામે આ સ્થળોને ડૂબાડવાની વાત કરે છે, ત્યારે તે આદિવાસીઓની આસ્થા પર પ્રહાર કરે છે. આ વિરોધ પ્રદર્શન દર્શાવે છે કે આદિવાસીઓ હવે જાગૃત છે. તેઓ જાણતા-સમજતા થયા છે કે કયા પ્રોજેક્ટ તેમના માટે છે અને કયા પ્રોજેક્ટ માત્ર કોન્ટ્રાક્ટરોના નફા માટે છે.
બોધઘાટ બંધનો વિરોધ એ માત્ર એક પર્યાવરણીય આંદોલન નથી, તે સત્તાની મનમાની સામે જનતાના અવાજનું પ્રતીક છે. જો સરકાર લોકશાહીમાં માનતી હોય, તો તેણે ગ્રામ સભાઓનો આદર કરવો જ પડશે. બંદૂકની અણીએ કે વહીવટી દબાણથી વિકાસ થોપી શકાય છે, પરંતુ જનતાનો વિશ્વાસ જીતી શકાતો નથી. અત્યારે બસ્તરના આદિવાસીઓ રસ્તા પર છે, કાલે જો તેમની વાત સાંભળવામાં નહીં આવે, તો આ વિરોધ વધુ ઉગ્ર બનશે. આ વિકાસની આંધળી દોડમાં સરકાર એ ભૂલી રહી છે કે જે જમીન પર તે બંધ બાંધવા માંગે છે, તે જમીને જ તેમને સત્તા સુધી પહોંચાડ્યા છે. હવે જોવાનું એ છે કે રાજ્ય સરકાર આ પ્રજાકીય આક્રોશને ગંભીરતાથી લે છે કે પછી ફરી એકવાર આદિવાસીઓને ‘માઓવાદી’ કે ‘વિકાસ વિરોધી’ ઠેરવીને આંદોલનને કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કરશે? ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે પણ જનતાના હક છીનવવામાં આવ્યા છે, ત્યારે સત્તાના પાયા હલી ગયા છે.
આ પણ વાંચો:
