Sambhal Violence: ઉત્તર પ્રદેશના સંભલ જિલ્લામાં નવેમ્બર 2024 દરમિયાન શાહી જામા મસ્જિદના સર્વેક્ષણ વખતે ફાટી નીકળેલી હિંસા અંગે ત્રણ સભ્યોના ન્યાયિક તપાસ આયોગનો અહેવાલ હવે જાહેર થયો છે. આ અહેવાલ ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભામાં 5 ઑગસ્ટે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આયોગે પોતાના તારણોમાં જણાવ્યું છે કે હિંસા દરમિયાન મૃત્યુ પામેલા ચાર મુસ્લિમ યુવકોના મોત પોલીસની ગોળીથી નહીં પરંતુ ભીડમાં રહેલા કથિત ઉપદ્રવીઓ વચ્ચે થયેલી ક્રોસ ફાયરિંગના કારણે થયા હતા. સાથે જ આયોગે હિંસાને પૂર્વ આયોજનબદ્ધ ગણાવી તેની પાછળ રાજકીય અને સ્થાનિક સ્તરે કથિત સાજિશ હોવાનો દાવો કર્યો છે.
હિંસામાં કેટલા લોકોના મોત થયા અને શું નુકસાન થયું?
24 નવેમ્બર 2024ના રોજ થયેલી હિંસામાં પાંચ મુસ્લિમોના મોત થયાના દાવા થયા હતા, જોકે સરકારી રેકોર્ડમાં માત્ર ચાર લોકો – મોહમ્મદ કૈફ, નઈમ, અયાન અને બિલાલ –ના મોત નોંધાયા છે. આ ઘટનામાં 28 પોલીસકર્મીઓ ઇજાગ્રસ્ત થયા હતા. અનેક વાહનોને આગ ચાંપી દેવામાં આવી હતી તેમજ સરકારી અને ખાનગી મિલકતોને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું.
મસ્જિદના સર્વે બાદ થઈ હતી સ્થિતિ તંગ
મુઘલકાળીન શાહી જામા મસ્જિદના સર્વેનો પ્રથમ તબક્કો 19 નવેમ્બર 2024ના રોજ અદાલત દ્વારા નિયુક્ત એડવોકેટ કમિશનર દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. અદાલતનો આદેશ જાહેર થયાના ત્રણ કલાકની અંદર જ આ કાર્યવાહી હાથ ધરાઈ હતી. ત્યારબાદ 24 નવેમ્બરે બીજું સર્વેક્ષણ શરૂ થતાં વિસ્તારમાં ભારે વિરોધ અને હિંસા ફાટી નીકળી હતી.
ત્રણ સભ્યોનો તપાસ આયોગ કેવી રીતે રચાયો?
હિંસા બાદ ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ દેવેન્દ્ર કુમાર અરોડાની અધ્યક્ષતામાં ત્રણ સભ્યોનો તપાસ આયોગ રચ્યો હતો. આયોગમાં નિવૃત્ત IAS અધિકારી અમિત મોહન પ્રસાદ અને નિવૃત્ત IPS અધિકારી અરવિંદ કુમાર જૈનનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આયોગને તપાસ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી કે હિંસા અચાનક બની હતી કે પૂર્વ આયોજનબદ્ધ હતી, તેની પાછળ કોઈ આપરાધિક સાજિશ હતી કે નહીં અને કઈ પરિસ્થિતિઓએ સમગ્ર ઘટનાને જન્મ આપ્યો હતો.
આયોગનો દાવો: પોલીસની ગોળીથી કોઈનું મોત થયું નથી
આયોગે આગ્રા ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબોરેટરી (FSL)ની બેલિસ્ટિક તપાસ અને ગુનાસ્થળના પુનર્નિર્માણનો આધાર લઈને જણાવ્યું કે પોલીસે કોઈ ઘાતક હથિયારનો ઉપયોગ કર્યો નહોતો. પોલીસે ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે માત્ર રબરની ગોળીઓ, આંસુ ગેસ અને લાઠીચાર્જનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આયોગે જણાવ્યું કે મૃતકોના શરીર પર મળેલા ગોળીના નિશાન .315 બોરના દેશી હથિયારોથી થયેલા હોવાનું બેલિસ્ટિક તપાસમાં સામે આવ્યું છે અને પોલીસ પાસે આવા હથિયારો હોવાનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી.
પોલીસે સંયમ દાખવ્યો હોવાનો દાવો
આયોગે પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું કે ભીડ દ્વારા પોલીસના હથિયારો છીનવવાનો પ્રયાસ અને જીવલેણ હુમલા છતાં પોલીસે સંયમ દાખવ્યો હતો. રિપોર્ટ અનુસાર, પોલીસ અને વહીવટીતંત્રની સતર્કતાના કારણે ઉપદ્રવીઓ રાજ્ય અને દેશમાં સાંપ્રદાયિક રમખાણો ભડકાવવામાં સફળ થઈ શક્યા નહોતા.
મૃતકોના પરિવારની FIRનો પણ ઉલ્લેખ
આયોગે નોંધ્યું કે ચારેય મૃતકોના પરિવારજનોએ અજાણ્યા લોકો વિરુદ્ધ FIR નોંધાવી હતી. કોઈપણ FIRમાં પોલીસના ગોળીબારનો સીધો આરોપ મૂકાયો નહોતો. પરિવારજનોએ પોતાના નિવેદનમાં પણ એવું કહ્યું નહોતું કે તેમના સગાનું મૃત્યુ પોલીસની કાર્યવાહીથી થયું હતું.
હિંસા પૂર્વ આયોજનબદ્ધ હોવાનો આક્ષેપ
આયોગે જણાવ્યું કે 24 નવેમ્બરની હિંસા પૂર્વ આયોજનબદ્ધ હતી. અહેવાલમાં સમાજવાદી પાર્ટીના સાંસદ જિયા-ઉર-રહમાન બર્ક, વિધાનસભ્ય ઇકબાલ મહમૂદના પુત્ર સુહૈલ ઇકબાલ, જમા મસ્જિદ મેનેજમેન્ટ કમિટીના અધ્યક્ષ જફર અલી અને અન્ય કેટલાક લોકો પર કથિત રીતે ભીડને સંગઠિત કરવાની અને સર્વેનો વિરોધ કરવા માટે ઉશ્કેરવાની ભૂમિકા ભજવવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે.
ઉશ્કેરણીજનક ભાષણો અને ભીડ એકત્ર કરવાનો આરોપ
આયોગના અહેવાલ મુજબ 19 નવેમ્બર અને 22 નવેમ્બરના રોજ કરાયેલા ભાષણો અને નિવેદનો દ્વારા મુસ્લિમ સમુદાયમાં એવો સંદેશ ફેલાવવામાં આવ્યો હતો કે મસ્જિદને તાત્કાલિક જોખમ છે અને તેને બચાવવા માટે મોટી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થવા જોઈએ. આયોગે આરોપ મૂક્યો કે સર્વે અંગેની વાસ્તવિક માહિતી સમુદાયથી છુપાવવામાં આવી અને લોકોને અદાલતી પ્રક્રિયાનો વિરોધ કરવા માટે પ્રેરિત કરવામાં આવ્યા.
ભીડમાં માસ્ક પહેરેલા લોકો અને કાયદાના ઉલ્લંઘનનો દાવો
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે મોટી સંખ્યામાં લોકો માસ્ક પહેરીને આવ્યા હતા જેથી તેમની ઓળખ છુપાઈ રહે. આયોગે જણાવ્યું કે આ પ્રવૃત્તિ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની કલમ 163નું ઉલ્લંઘન હતી. રિપોર્ટમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ઘટનાને સાંપ્રદાયિક રંગ આપી દેશ તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સરકાર અને તેની સંસ્થાઓને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ગંભીર જોખમ હોવાનું આયોગનું તારણ
પ્રત્યક્ષદર્શીઓના નિવેદનો, ફોરેન્સિક પુરાવા અને અન્ય દસ્તાવેજોના આધારે આયોગે નિષ્કર્ષ આપ્યો કે આ હિંસા રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ગંભીર અને ઘાતક જોખમ સમાન હતી. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જો આ પ્રકારની કથિત સાજિશના આરોપો કાયદેસર રીતે સાબિત થાય તો સંબંધિત લોકો સામે આજીવન કારાવાસ સુધીની સજાની જોગવાઈ લાગુ પડી શકે છે.
સંભલના સામાજિક માળખા અંગે પણ ટિપ્પણી
આયોગે પોતાના અહેવાલમાં સંભલ જિલ્લાના સામાજિક માળખાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. અહેવાલ અનુસાર જિલ્લામાં અંદાજે 80 ટકા મુસ્લિમ અને 20 ટકા હિંદુ વસ્તી છે. જિલ્લામાં અગાઉ પણ અનેક વખત સાંપ્રદાયિક તણાવ અને હિંસાની ઘટનાઓ બની ચૂકી હોવાનું નોંધવામાં આવ્યું છે. સાથે જ કેટલાક સ્થાનિક જૂથો વચ્ચે પ્રભુત્વની સ્પર્ધા હિંસક વાતાવરણ ઊભું કરતી હોવાનું પણ આયોગે જણાવ્યું છે.
જિયા-ઉર-રહમાન બર્કે આયોગના તારણો ફગાવ્યા
સમાજવાદી પાર્ટીના સાંસદ જિયા-ઉર-રહમાન બર્કે આયોગના અહેવાલને નકારી કાઢ્યો છે. તેમણે જણાવ્યું કે ઘટનાસ્થળના વિડિયો અને તસવીરોમાં હથિયારો માત્ર પોલીસકર્મીઓના હાથમાં જ જોવા મળે છે. તેમણે સવાલ કર્યો કે મસ્જિદને બચાવવા માટે ભેગા થયેલા લોકો પોતાના જ સમુદાયના લોકો પર ગોળીબાર શા માટે કરે?
સરકાર અને પોલીસ પર ગંભીર આરોપ
બર્કે દાવો કર્યો કે હિંસા પૂર્વ આયોજનબદ્ધ હતી, પરંતુ તેમની દૃષ્ટિએ તેની યોજના જનતાએ નહીં પરંતુ પોલીસ અને વહીવટીતંત્રે બનાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે હિંસામાં મુસ્લિમોના જીવ ગયા અને હવે એ જ લોકો પર હત્યા સહિતના ગંભીર આરોપો મૂકવામાં આવી રહ્યા છે. તેમણે પડકાર આપ્યો કે આજદિન સુધી કોઈ એવો પુરાવો રજૂ થયો નથી જેમાં સંભલનો કોઈ વ્યક્તિ હથિયાર સાથે ગોળીબાર કરતો જોવા મળતો હોય, જ્યારે ઉપલબ્ધ દૃશ્યોમાં માત્ર પોલીસકર્મીઓ જ હથિયારો સાથે દેખાય છે.
