CAG Report UC Pending: ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) દ્વારા રજૂ કરાયેલી તાજેતરની ઓડિટ રિપોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારના વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગોની નાણાકીય વ્યવસ્થા અંગે ગંભીર મુદ્દાઓ સામે આવ્યા છે. રિપોર્ટ અનુસાર, 15 મંત્રાલયો અને વિભાગો દ્વારા કુલ ₹54,282.32 કરોડની સરકારી સહાય અને અનુદાન સાથે સંબંધિત 33,973 Utilisation Certificate (UC) હજુ સુધી જમા કરાવવામાં આવ્યા નથી. આ સ્થિતિ માત્ર નાણાકીય પ્રક્રિયામાં વિલંબ દર્શાવતી નથી, પરંતુ સરકારી નાણાંનો ઉપયોગ મંજૂર હેતુ માટે થયો છે કે નહીં તે અંગે પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
સંસદમાં રજૂ થયેલી CAG રિપોર્ટમાં ખુલાસો
આ વિગતો એપ્રિલ મહિનામાં સંસદમાં રજૂ કરાયેલી ‘વર્ષ 2024-25 માટે ભારત સરકારના હિસાબો પર ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષકની રિપોર્ટ’માં આપવામાં આવી છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે 31 માર્ચ 2025 સુધી ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે કુલ 15 મંત્રાલયો અને વિભાગો પાસેથી આ Utilisation Certificate બાકી છે.
ત્રણ વર્ષના જ સૌથી વધુ બાકી કેસ, પરંતુ સૌથી જૂનો કેસ 1985-86નો
CAGના આંકડા અનુસાર, કુલ બાકી રહેલા પ્રમાણપત્રોમાંથી 13,926 Utilisation Certificate એવા છે, જે 2021-22થી 2023-24 દરમિયાન આપવામાં આવેલા અનુદાન સાથે સંબંધિત છે. આ પ્રમાણપત્રોની કુલ કિંમત ₹38,287.52 કરોડ જેટલી છે.
રિપોર્ટમાં વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે હજુ પણ કેટલાક Utilisation Certificate એવા છે, જે 1985-86ના નાણાકીય વર્ષમાં આપવામાં આવેલા અનુદાન સાથે સંબંધિત છે અને દાયકાઓ પછી પણ તેમની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ નથી.
Utilisation Certificate શા માટે મહત્વનું છે?
Utilisation Certificate (UC) એ એવો સત્તાવાર દસ્તાવેજ છે, જેના દ્વારા ખાતરી કરવામાં આવે છે કે સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલ અનુદાન અથવા સહાયનો ઉપયોગ તે જ હેતુ માટે કરવામાં આવ્યો છે, જેના માટે તે મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.
CAGએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે UC એ સરકાર માટે એવું મુખ્ય સાધન છે, જેના આધારે જાહેર નાણાંના યોગ્ય ઉપયોગની ખાતરી કરી શકાય છે. જો સમયસર UC જમા ન થાય તો સરકાર પાસે એ ચકાસવાનો વિશ્વસનીય આધાર રહેતો નથી કે ફાળવેલી રકમનો ઉપયોગ નિયમો અનુસાર થયો કે નહીં.
General Financial Rules (GFR), 2017નું ઉલ્લંઘન
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે આ સ્થિતિ General Financial Rules (GFR), 2017ના નિયમ 238(1) અને 238(2)નું ઉલ્લંઘન કરે છે.
આ નિયમો મુજબ, જ્યારે કોઈ સંસ્થા અથવા સંગઠનને એકમુશ્ત (Non-recurring) અનુદાન આપવામાં આવે, ત્યારે તે સંસ્થાએ સંબંધિત નાણાકીય વર્ષ પૂર્ણ થયા બાદ 12 મહિનાની અંદર Utilisation Certificate જમા કરાવવું ફરજિયાત છે.
જો નક્કી કરેલી સમયમર્યાદામાં UC જમા ન થાય, તો સંબંધિત મંત્રાલય અથવા વિભાગને અધિકાર છે કે તે સંસ્થાને ભવિષ્યમાં મળનારા અનુદાન, સબસિડી અથવા અન્ય સરકારી નાણાકીય સહાયથી વંચિત રાખે અથવા તેને બ્લેકલિસ્ટ કરે.
CAGએ મંત્રાલયોની કામગીરી પર ઉઠાવ્યા સવાલો
રિપોર્ટમાં CAGએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે આટલી મોટી સંખ્યામાં વર્ષો સુધી Utilisation Certificate બાકી રહેવું એ દર્શાવે છે કે સંબંધિત મંત્રાલયો અને વિભાગો આ સમસ્યાના નિરાકરણ માટે પૂરતા પ્રયાસો કરી રહ્યા નથી.
ઓડિટ સંસ્થાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે મંત્રાલયો અને વિભાગોએ એવી મજબૂત વ્યવસ્થા વિકસાવવી જોઈએ, જેના દ્વારા અનુદાન મેળવનારી સંસ્થાઓ સમયસર Utilisation Certificate જમા કરાવે અને જાહેર નાણાંના ઉપયોગમાં પારદર્શિતા જળવાઈ રહે.
કયા મંત્રાલયોમાં સૌથી વધુ બાકી રકમ છે?
CAG રિપોર્ટ મુજબ સૌથી વધુ બાકી Utilisation Certificate આવાસ અને શહેરી કાર્ય મંત્રાલય સાથે સંબંધિત છે. આ મંત્રાલયના કુલ ₹18,272.91 કરોડના Utilisation Certificate હજુ સુધી જમા થયા નથી.
તે પછી ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગનું સ્થાન આવે છે, જ્યાં ₹14,359.76 કરોડના Utilisation Certificate બાકી છે.
જે 15 મંત્રાલયો અને વિભાગોમાં UC બાકી છે
રિપોર્ટ મુજબ નીચેના 15 મંત્રાલયો અને વિભાગોમાં Utilisation Certificate બાકી છે:
- કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ
- આયુષ મંત્રાલય
- ઔષધિ વિભાગ
- સંસ્કૃતિ મંત્રાલય
- શાળાકીય શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ
- ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગ
- આવક વિભાગ
- આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ
- આવાસ અને શહેરી કાર્ય મંત્રાલય
- આયોજન મંત્રાલય
- પોર્ટ પરિવહન, બંદરો અને જળમાર્ગ મંત્રાલય
- માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય
- સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા વિભાગ
- જનજાતિ કાર્ય મંત્રાલય
- મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય
કેટલાક મંત્રાલયોએ સુધારાત્મક પગલાંની માહિતી આપી
રિપોર્ટ અનુસાર કેટલાક મંત્રાલયોએ CAGને જણાવ્યું છે કે બાકી રહેલા કેસો ઘટાડવા માટે કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી છે.
માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય, આયોજન મંત્રાલય, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ તથા પોર્ટ પરિવહન, બંદરો અને જળમાર્ગ મંત્રાલયએ જણાવ્યું છે કે તેમણે કાર્યક્રમ વિભાગો અને અમલીકરણ એજન્સીઓ સાથે સતત સમન્વય શરૂ કર્યો છે, જેથી બાકી રહેલા Utilisation Certificate ઝડપથી પ્રાપ્ત થઈ શકે.
શિક્ષણ મંત્રાલયે IT સિસ્ટમ તૈયાર કરી
શિક્ષણ મંત્રાલયે પોતાના જવાબમાં જણાવ્યું છે કે Utilisation Certificateની દેખરેખ માટે એક વિશેષ IT સિસ્ટમ વિકસાવવામાં આવી છે. આ સિસ્ટમ દ્વારા બાકી રહેલા કેસોનું મોનિટરિંગ અને સમયસર અનુસરણ કરવાની પ્રક્રિયા સરળ બનશે.
કેટલાક મંત્રાલયોએ સતત પ્રયાસોની વાત કરી
સંસ્કૃતિ મંત્રાલય, ઔષધિ વિભાગ, આયુષ મંત્રાલય, જનજાતિ કાર્ય મંત્રાલય તથા મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયએ જણાવ્યું છે કે તેઓ બાકી રહેલા Utilisation Certificateની સંખ્યા ઘટાડવા માટે સતત પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
ઘણા મંત્રાલયોએ CAGને કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં
રિપોર્ટમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે બાકીના અનેક મંત્રાલયો અને વિભાગોએ આ મુદ્દે CAGને કોઈ સત્તાવાર જવાબ આપ્યો નથી. જેના કારણે બાકી રહેલા Utilisation Certificateની સ્થિતિ અંગે સ્પષ્ટ માહિતી ઉપલબ્ધ થઈ શકી નથી.
પારદર્શિતા અને જવાબદારી પર ફરી ચર્ચા
CAGની આ રિપોર્ટ જાહેર નાણાંના ઉપયોગમાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને નાણાકીય શિસ્ત અંગે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. હજારો કરોડ રૂપિયાના અનુદાન સાથે જોડાયેલા Utilisation Certificate વર્ષો સુધી બાકી રહેતા હોવાના કારણે સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી નાણાકીય સહાયનો ઉપયોગ નિયમો અનુસાર થયો છે કે નહીં, તેની અસરકારક રીતે ચકાસણી કરવાની જરૂરિયાત વધુ મજબૂત બની છે.
