Datia Bypoll BJP Defeat: મધ્ય પ્રદેશની દતિયા વિધાનસભા બેઠક છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી રાજ્યની સૌથી ચર્ચિત બેઠકોમાંની એક બની ગઈ હતી. સમગ્ર ઘટનાક્રમની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે 2 એપ્રિલ, 2026ના રોજ દિલ્હીની રાઉઝ એવન્યૂ કોર્ટે દતિયાના કોંગ્રેસ વિધાનસભ્ય રાજેન્દ્ર ભારતીને છેતરપિંડી અને જાળસાજીના એક કેસમાં ત્રણ વર્ષની સજા ફટકારી. અદાલતે ભારતીને અપીલ કરવા માટે 60 દિવસનો સમય આપતાં સજાના અમલ પર તાત્કાલિક સ્થગિતી પણ આપી હતી. તેમ છતાં વિધાનસભા સચિવાલયે એ જ દિવસે મોડી રાત્રે કાર્યવાહી કરીને માત્ર અંદાજે 10 કલાકની અંદર તેમની વિધાનસભા સભ્યતા રદ કરી બેઠક ખાલી જાહેર કરી દીધી. કોંગ્રેસ અને રાજેન્દ્ર ભારતીએ આ કાર્યવાહી પર સવાલો ઉઠાવ્યા અને તેને ઉતાવળભર્યો નિર્ણય ગણાવ્યો.

પેટાચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે જાળવી રાખી બેઠક

ખાલી પડેલી બેઠક પર યોજાયેલી પેટાચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે પોતાની પકડ જાળવી રાખી. 3 ઑગસ્ટે જાહેર થયેલા પરિણામોમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવાર ઘનશ્યામ સિંહે ભાજપના આશુતોષ તિવારીને 6,016 મતોથી હરાવ્યા. ભાજપે રાજ્ય સરકાર, સંગઠન અને અનેક દિગ્ગજ નેતાઓને મેદાનમાં ઉતાર્યા છતાં બેઠક કોંગ્રેસ પાસેથી છીનવી શકી નહીં, જેના કારણે આ પરિણામને રાજ્યની રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.

નરોત્તમ મિશ્રાની ટિકિટ કપાતા બદલાયું રાજકીય સમીકરણ

દતિયા બેઠક પૂર્વ ગૃહમંત્રી નરોત્તમ મિશ્રાનો મજબૂત ગઢ માનવામાં આવતો હતો. તેઓ 2008થી 2018 સુધી સતત ત્રણ વખત અહીંથી વિધાનસભ્ય રહ્યા હતા અને 2020માં મધ્ય પ્રદેશમાં થયેલા રાજકીય પરિવર્તન બાદ શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ સરકારમાં ગૃહમંત્રી બન્યા હતા. પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન તેઓ વિવિધ ફિલ્મો, વેબ સિરીઝ, ગીતો અને અન્ય સાંસ્કૃતિક મુદ્દાઓ પર કડક નિવેદનો માટે ચર્ચામાં રહ્યા હતા. 2023ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં તેઓ કોંગ્રેસના રાજેન્દ્ર ભારતી સામે હારી ગયા હતા.

દતિયા બેઠક ખાલી થતાં નરોત્તમ મિશ્રાને ફરી ટિકિટ મળશે તેવી વ્યાપક ધારણા હતી. જોકે ભાજપે અંતિમ ક્ષણે તેમની જગ્યાએ સંગઠન સાથે જોડાયેલા આશુતોષ તિવારીને ઉમેદવાર જાહેર કર્યા. આ નિર્ણયથી નરોત્તમના સમર્થકોમાં ભારે નારાજગી જોવા મળી અને સ્થાનિક સ્તરે વિરોધ પ્રદર્શન પણ થયા.

ભીતરઘાતની ચર્ચાઓ ચૂંટણી બાદ વધુ તેજ બની

પરિણામ બાદ ભાજપમાં આંતરિક અસંતોષ અંગે ચર્ચાઓ વધુ તેજ થઈ. ભાજપના ઉમેદવાર આશુતોષ તિવારીએ પરિણામ બાદ કહ્યું કે પાર્ટીને માતા કહેતા કેટલાક લોકોએ માત્ર દેખાડો કર્યો અને જો ધુમાડો દેખાય છે તો ક્યાંક આગ પણ હોય છે. તેમના આ નિવેદનને આંતરિક ભીતરઘાત તરફના સંકેત તરીકે જોવામાં આવ્યું.

બીજી તરફ કોંગ્રેસના ઉમેદવાર ઘનશ્યામ સિંહે પણ મતગણતરી દરમિયાન એવો દાવો કર્યો હતો કે ભાજપના કેટલાક નારાજ કાર્યકરો અને સમર્થકો તરફથી તેમને પરોક્ષ મદદ મળી હતી.

રાજકીય વિશ્લેષકો ભીતરઘાતને એકમાત્ર કારણ માનતા નથી

સ્થાનિક રાજકીય નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે ભાજપની હાર પાછળ માત્ર આંતરિક અસંતોષ જવાબદાર નહોતો. 2023ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પણ નરોત્તમ મિશ્રાનો પરાજય થયો હતો, ત્યારે ભીતરઘાતની ચર્ચા એટલી પ્રબળ નહોતી. બીજી તરફ કોંગ્રેસમાં પણ આંતરિક મતભેદો જોવા મળ્યા હતા. ચૂંટણી પહેલાં કોંગ્રેસે પૂર્વ વિધાનસભ્ય રાજેન્દ્ર ભારતીને પક્ષવિરોધી પ્રવૃત્તિ અને શિસ્તભંગના આરોપસર પ્રાથમિક સભ્યપદમાંથી સસ્પેન્ડ પણ કર્યા હતા.

વિશ્લેષકોના મતે બંને પક્ષોમાં અસંતોષ હોવા છતાં સ્થાનિક પરિબળોએ વધુ અસર કરી.

સ્થાનિક ઉમેદવાર સામે બહારના ઉમેદવારનો મુદ્દો રહ્યો મહત્વપૂર્ણ

આશુતોષ તિવારી દતિયા જિલ્લાના હોવા છતાં દતિયા વિધાનસભા ક્ષેત્રના મતદારો માટે બહારના ઉમેદવાર તરીકે જોવામાં આવ્યા. તેઓ અગાઉ સંગઠન મંત્રી અને મધ્ય પ્રદેશ હાઉસિંગ બોર્ડના અધ્યક્ષ રહી ચૂક્યા હતા, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે તેમની સીધી ઓળખ મર્યાદિત હોવાનું કહેવામાં આવે છે.

તેની સામે કોંગ્રેસના ઘનશ્યામ સિંહ અગાઉ બે વખત વિધાનસભ્ય રહી ચૂક્યા હતા અને રાજપરિવાર સાથે જોડાણ હોવાને કારણે મતદારોમાં તેમની ઓળખ મજબૂત હતી. સ્થાનિક રાજકીય સમીકરણો અને જાતિ આધારિત પરિસ્થિતિઓ અંગે તેમનો અનુભવ પણ તેમને લાભદાયક રહ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ભાજપે ચૂંટણીમાં સંપૂર્ણ તાકાત લગાવી

પેટાચૂંટણી દરમિયાન ભાજપે અસાધારણ રીતે વ્યાપક પ્રચાર અભિયાન ચલાવ્યું. મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવ ઉપરાંત પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ, કેન્દ્રીય મંત્રી જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા, 12 રાજ્ય મંત્રીઓ, 2 કેન્દ્રીય મંત્રીઓ, 6 સાંસદો, અનેક વિધાનસભ્યો, પૂર્વ મંત્રીઓ અને સંગઠનના હોદ્દેદારોને પ્રચાર માટે ઉતારવામાં આવ્યા હતા.

ભાજપે દતિયામાં નિર્ણાયક ગણાતા કુશવાહ સમાજને પણ સાથે લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમ છતાં સ્થાનિક સ્તરે કેટલાક સામાજિક અને રાજકીય પરિબળોના કારણે પક્ષને અપેક્ષિત લાભ મળ્યો નહીં.

કુશવાહ સમાજની નારાજગી પણ ચર્ચામાં રહી

સ્થાનિક સ્તરે એવી ચર્ચા રહી કે માર્ચ મહિનામાં ભાજપના કાઉન્સિલર કલ્લૂ કુશવાહની હત્યા બાદ કુશવાહ સમાજમાં અસંતોષ જોવા મળ્યો હતો. મતદાન પહેલાં તેમની પત્નીએ જાહેર કરેલા એક વિડિયોમાં ભાજપને મત ન આપવાની અપીલ પણ કરી હતી. રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ ઘટનાએ કેટલાક વિસ્તારોમાં મતદાનના વલણને અસર કરી હોઈ શકે છે.

કોંગ્રેસની ઉમેદવાર પસંદગીનો નિર્ણય ટર્નિંગ પોઇન્ટ બન્યો

શરૂઆતમાં કોંગ્રેસમાં રાજેન્દ્ર ભારતીના પરિવારજનો અને અન્ય કેટલાક નેતાઓના નામ ચર્ચામાં હતા. પરંતુ ભાજપે નરોત્તમ મિશ્રાને ટિકિટ ન આપતા કોંગ્રેસે વ્યૂહાત્મક રીતે ઉમેદવાર બદલીને ઘનશ્યામ સિંહને મેદાનમાં ઉતાર્યા.

વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ ઘનશ્યામ સિંહની સ્વચ્છ છબી અને વિવિધ જૂથોમાં સ્વીકાર્યતા કોંગ્રેસ માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ. નારાજ ભાજપ સમર્થકો માટે પણ તેઓ સ્વીકાર્ય વિકલ્પ બન્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે.

શહેરી વિસ્તારોમાં ભાજપ ફરી પાછળ રહી

2008 બાદથી દતિયામાં ભાજપની જીતમાં શહેરી વિસ્તારની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી હતી. પરંતુ 2023ની જેમ આ પેટાચૂંટણીમાં પણ શહેરી વિસ્તારોમાં પક્ષને અપેક્ષિત સમર્થન મળ્યું નહીં. કેટલાક રાજકીય નિરીક્ષકોના મતે ચૂંટણી પહેલાં દેશવ્યાપી વિદ્યાર્થી આંદોલન અને અન્ય મુદ્દાઓએ પણ શહેરી મતદારોના વલણને અસર કરી હોઈ શકે છે.

નરોત્તમ મિશ્રાના રાજકીય ભવિષ્ય અંગે અટકળો

ચૂંટણી બાદ ભાજપે દતિયા જિલ્લા કાર્યકારિણી ભંગ કરી દીધી, જેમાં નરોત્તમ મિશ્રાના સમર્થકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. નરોત્તમ મિશ્રાએ જાહેરમાં જણાવ્યું કે હવે તેમને કોઈ પદની ઇચ્છા નથી અને પક્ષ જ્યાં જવાબદારી સોંપશે ત્યાં સામાન્ય કાર્યકર તરીકે કામ કરશે.

જોકે રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે નરોત્તમ મિશ્રા હજુ પણ પ્રદેશના મહત્વપૂર્ણ બ્રાહ્મણ નેતાઓમાં સામેલ છે અને પક્ષ માટે તેમની ભૂમિકા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે એવું માનવું વહેલું થશે.

ગ્વાલિયર-ચંબલ વિસ્તારમાં ભાજપ માટે સતત બીજી નિરાશા

દતિયાની હાર સાથે ભાજપ ગ્વાલિયર-ચંબલ વિસ્તારમાં સતત બીજી પેટાચૂંટણી હારી છે. તે પહેલાં વિજયપુર બેઠક પર પણ પક્ષને પરાજય મળ્યો હતો. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે આ પરિણામો ભાજપ માટે ચિંતાજનક સંકેત બની શકે છે, કારણ કે 2023ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પણ આ વિસ્તારમાં પક્ષનું પ્રદર્શન અપેક્ષા મુજબ મજબૂત રહ્યું નહોતું.

બીજી તરફ કોંગ્રેસ માટે આ જીત સંગઠનાત્મક આત્મવિશ્વાસ વધારનારી માનવામાં આવી રહી છે. રાજકીય નિરીક્ષકોના મતે વ્યૂહાત્મક ઉમેદવાર પસંદગી, સ્થાનિક પરિબળો અને વિવિધ સામાજિક સમીકરણોના સંતુલિત ઉપયોગના કારણે કોંગ્રેસે આ પેટાચૂંટણીમાં મહત્વપૂર્ણ સફળતા મેળવી છે.