IIT Faculty Shortage: ભારતની પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય પ્રોદ્યોગિકી સંસ્થાઓ (IITs) આજે એક ગંભીર પડકારનો સામનો કરી રહી છે. એક તરફ આ સંસ્થાઓ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતનું નામ રોશન કરી રહી છે અને સતત પોતાના કેમ્પસનો વિસ્તાર કરીને વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં વધારો કરી રહી છે, તો બીજી તરફ આ સંસ્થાઓમાં ફેકલ્ટીની ભારે અછત જોવા મળી રહી છે. તાજેતરના આંકડાઓ મુજબ, દેશની 23 આઈઆઈટી સંસ્થાઓમાં કુલ 12,498 મંજૂર ફેકલ્ટી પદોમાંથી 4,804 પદ ખાલી છે. એટલે કે, કુલ પદોના લગભગ 38 ટકા ભાગ ખાલી છે, જેનો સીધો અર્થ એ છે કે દરેક પાંચમાંથી બે શિક્ષકોની જગ્યા ખાલી પડી છે. સંસ્થાઓનો વિસ્તાર અને અભ્યાસક્રમની સંખ્યા વધારવાની ઉતાવળમાં ફેકલ્ટીની આટલી મોટી અછત શૈક્ષણિક ગુણવત્તા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકે છે.
જાતિગત પ્રતિનિધિત્વ અને પારદર્શિતાનો અભાવ
આ અછતની સમસ્યા માત્ર સંખ્યા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તેના સામાજિક અને વહીવટી પાસાઓ પણ અત્યંત ગંભીર છે. એક ડેટા વિશ્લેષણ મુજબ, માત્ર નવ આઈઆઈટી સંસ્થાઓએ જ પોતાની ફેકલ્ટીની ખાલી જગ્યાઓની જાતિ-આધારિત વિગત જાહેર કરી છે, જ્યારે બાકીની સંસ્થાઓએ માત્ર કુલ આંકડા આપીને સંતોષ માન્યો છે. આ નવ સંસ્થાઓના ડેટા પરથી ખબર પડે છે કે ખાલી પડેલા 1,501 પદોમાંથી 888 પદ (લગભગ 60%) એસસી, એસટી અને ઓબીસી શ્રેણીના છે. ખાસ કરીને ઓબીસી શ્રેણીના ખાલી પદોની સંખ્યા સામાન્ય શ્રેણીના ખાલી પદો કરતા પણ વધારે છે. આ સ્થિતિ સૂચવે છે કે આઈઆઈટી સંસ્થાઓમાં માત્ર ફેકલ્ટીની જ અછત નથી, પરંતુ આરક્ષિત વર્ગોના પ્રતિનિધિત્વની બાબતમાં પણ મોટું અંતર છે.
ભરતી પ્રક્રિયા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાનો પડકાર
આટલી મોટી ખાલી જગ્યાઓ પાછળ આઈઆઈટી વહીવટીતંત્રનું માનવું છે કે તેમની ભરતી પ્રક્રિયા અત્યંત કડક અને પસંદગીયુક્ત છે. સંસ્થાના નિર્દેશકોનો દાવો છે કે ટોચના પીએચડી ઉમેદવારો માટે અત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વવિદ્યાલયો અને ડીપ-ટેક કંપનીઓ જેવી વૈશ્વિક તકો ઉપલબ્ધ છે, જેના કારણે આઈઆઈટીમાં શિક્ષક બનવાને બદલે ઉમેદવારો રિસર્ચ લેબ અને મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓને પસંદ કરે છે. આ દલીલ એક હદ સુધી સાચી હોવા છતાં, તે એકમાત્ર કારણ નથી. સંસ્થાઓની આ ‘હાઈ-સ્ટેન્ડર્ડ’ પસંદગી પ્રક્રિયા ઘણીવાર લાયકાત ધરાવતા હોવા છતાં ઉમેદવારોને બહાર રાખે છે અથવા તો પદોને લાંબા સમય સુધી ખાલી રાખે છે, જેનાથી સીધો ફટકો વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક અનુભવને પડે છે.
પારદર્શિતા અને સ્ક્રીનિંગમાં અસમાનતા
આઈઆઈટીની અંદરથી જ એવા અવાજો ઉઠી રહ્યા છે કે ઉમેદવારોને શોર્ટલિસ્ટ કરવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાનો અભાવ છે. આઈઆઈટી રૂરકીના એક ફેકલ્ટી સભ્યના મતે, સરકાર આરક્ષણની નીતિ તો નક્કી કરે છે, પરંતુ સ્ક્રીનિંગ અને શોર્ટલિસ્ટ કરવાની સત્તા વિભાગીય સમિતિઓ પાસે હોય છે. અલગ-અલગ વિભાગોમાં સ્ક્રીનિંગના નિયમો એકસમાન નથી હોતા, જેના કારણે એક જ સંસ્થાના બે વિભાગોમાં ભરતીના પરિણામોમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. સ્પષ્ટ અને સમાન નિયમોના અભાવમાં વ્યક્તિલક્ષી મૂલ્યાંકન થવાની શક્યતા વધી જાય છે, જે લાંબા સમયથી ખાલી પડેલા પદોને ભરવામાં અવરોધરૂપ સાબિત થાય છે.
કટોકટી નિવારવા માટેના પ્રયાસો અને મર્યાદાઓ
આ ગંભીર કટોકટીને પહોંચી વળવા માટે ઘણી આઈઆઈટી સંસ્થાઓએ ‘મિશન-મોડ’માં ભરતી, વર્ષભર ભરતી પ્રક્રિયા ચલાવવી અને રિસર્ચ ગ્રાન્ટ વધારવા જેવા પગલાં લીધા છે. આ ઉપરાંત, વિઝિટિંગ પ્રોફેસરો અને એડજંક ફેકલ્ટીને સામેલ કરીને કામચલાઉ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, આ પગલાં માત્ર મલમપટ્ટી સમાન છે. જ્યાં સુધી કાયમી ફેકલ્ટીની અછત દૂર નહીં થાય અને જાતિગત પ્રતિનિધિત્વના પ્રશ્નોનું નિરાકરણ નહીં આવે, ત્યાં સુધી આઈઆઈટીની શૈક્ષણિક ગરિમા અને સમાવેશી વાતાવરણ જળવાઈ રહેવું મુશ્કેલ છે. સંસ્થાઓએ માત્ર ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં જ નહીં, પરંતુ સામાજિક ન્યાય અને વહીવટી પારદર્શિતામાં પણ રોલ મોડેલ બનવાની જરૂર છે.
સામાજિક પાસું અને દેશનું ભવિષ્ય
આઈઆઈટી જેવી રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓમાં આરક્ષિત પદોનું ખાલી રહેવું એ દેશના સામાજિક માળખા અને સમાનતાના સિદ્ધાંતો માટે ચિંતાનો વિષય છે. ભારત જેવા સમાજમાં જ્યાં સામાજિક વિવિધતા અને અસમાનતાનો લાંબો ઇતિહાસ છે, ત્યાં આઈઆઈટી જેવી જગ્યાઓએ સર્વસમાવેશકતાનું ઉદાહરણ પૂરું પાડવું જોઈએ. ડેટા બતાવે છે કે સમસ્યા માત્ર ટેકનિકલ કે પ્રોફેશનલ નથી, પરંતુ તેમાં સામાજિક ઓળખનું મહત્વનું પાસું છે. જો આ સંસ્થાઓ જ સામાજિક વિવિધતાને યોગ્ય રીતે આત્મસાત નહીં કરી શકે, તો તે ભવિષ્યના એન્જિનિયરો અને વૈજ્ઞાનિકો માટે એક નકારાત્મક સંદેશ જશે. તેથી, આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે માત્ર ભરતીના આંકડા વધારવા પૂરતું નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ પ્રક્રિયામાં સામાજિક જવાબદારી અને પારદર્શિતા લાવવી અત્યંત જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો:
