SIR Voter List Revision: ભારતના ચૂંટણી પંચ દ્વારા ૨૪ જૂન ૨૦૨૫ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલી ‘વિશેષ સઘન પુનરાવર્તિત તપાસ’ (SIR) પ્રક્રિયા આજે એક વર્ષ પૂર્ણ કર્યા બાદ પણ અનેક રહસ્યો અને વિવાદોથી ઘેરાયેલી છે. પંચે જ્યારે આ કવાયત શરૂ કરી હતી, ત્યારે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મતદાર યાદીમાં રહેલી ખામીઓ સુધારવાનો હતો, જેમાં ‘વિદેશી ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓ’ના નામો દૂર કરવાને પણ એક મહત્વનું કારણ ગણાવવામાં આવ્યું હતું. જોકે, એક વર્ષ પછી પણ ચૂંટણી પંચ આ પ્રશ્નનો કોઈ નક્કર ઉત્તર આપી શક્યું નથી કે આ સમગ્ર કવાયત દરમિયાન ૧૩ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી કુલ કેટલા ‘વિદેશી ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓ’ શોધી કાઢવામાં આવ્યા. આ મૌન પ્રશ્ન ઉભો કરે છે કે શું ખરેખર જે ઉદ્દેશ્ય સાથે આ અભિયાન શરૂ થયું હતું, તે સિદ્ધ થયો છે કે પછી માત્ર આંકડાઓની માયાજાળમાં સામાન્ય નાગરિકોના અધિકારો દબાઈ ગયા છે.
૫ કરોડથી વધુ નામો હટાવ્યા, છતાં વિદેશીઓની સંખ્યા અસ્પષ્ટ
આ કવાયતના આંકડા ચોંકાવનારા છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં ૧૩ રાજ્યોમાં ૫ કરોડથી વધુ મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા છે. આ સંખ્યા એટલી વિશાળ છે કે તે લોકશાહી પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે. માત્ર પશ્ચિમ બંગાળમાં જ આ પ્રક્રિયાને કારણે ૨૭ લાખ મતદારો એવા હતા જેઓ એપ્રિલમાં યોજાયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરી શક્યા નહોતા. આ લોકો આજે પણ ન્યાયિક ટ્રિબ્યુનલોમાં પોતાના નામ ફરી નોંધાવવા માટે અપીલ કરી રહ્યા છે. ચૂંટણી પંચે અત્યાર સુધી એવો કોઈ સાર્વજનિક ડેટા રજૂ નથી કર્યો જે સાબિત કરી શકે કે આ ૫ કરોડ લોકોમાંથી કેટલા ખરેખર ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓ હતા. ભાજપની ‘ઓળખો, હટાવો અને દેશનિકાલ કરો’ (Detect, Delete and Deport) નીતિના સંદર્ભમાં આ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હોવાના દાવાઓ વચ્ચે વાસ્તવિકતા હજુ પણ પડદા પાછળ જ છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતની મર્યાદા અને નાગરિકતાનો વિવાદ
સર્વોચ્ચ અદાલતે એસઆઈઆરને કાયદેસરતા આપતા સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચનો અધિકાર માત્ર મતદાર યાદી સુધારવા પૂરતો છે, નાગરિકતા નક્કી કરવાનો નહીં. નાગરિકતાનું અંતિમ નિર્ધારણ માત્ર કેન્દ્ર સરકાર જ કરી શકે છે. તેમ છતાં, જમીની સ્તરે પરિસ્થિતિ સાવ અલગ જોવા મળી રહી છે. જે નાગરિકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી હટાવવામાં આવ્યા છે, તેમને બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં અન્નપૂર્ણા યોજના અને જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS) માંથી એવા લોકોને દૂર કરવામાં આવ્યા છે જેમના નામ એસઆઈઆર દ્વારા યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. આ રીતે, એક વહીવટી પ્રક્રિયા સીધી નાગરિકોના રોજીંદા જીવન અને તેમના જીવનનિર્વાહના અધિકારને અસર કરી રહી છે, જે બંધારણીય દૃષ્ટિએ ખૂબ જ સંવેદનશીલ વિષય છે.
રાજ્યો મુજબ બદલાતી પદ્ધતિ: પંચની કાર્યશૈલી સામે પ્રશ્નાર્થ
એસઆઈઆર પ્રક્રિયામાં ચૂંટણી પંચનું વલણ અલગ-અલગ રાજ્યોમાં અત્યંત વિભિન્ન રહ્યું છે. બિહારમાં જ્યાં એન્યુમરેશન ફોર્મ ભરવાની પ્રક્રિયા અપનાવવામાં આવી, ત્યાં પશ્ચિમ બંગાળમાં ૨૦૦૨ની મતદાર યાદી સાથે મિલન કરવાની અને ‘તાર્કિક વિસંગતિ’ (Logical Discrepancy) જેવા નવા માપદંડોની શરતો લાદવામાં આવી. આસામ જેવા સરહદી રાજ્યમાં, જ્યાં ગેરકાયદેસર વસવાટનો મુદ્દો સૌથી મોટો માનવામાં આવે છે, ત્યાં ચૂંટણી પહેલાં એસઆઈઆરને બદલે માત્ર સાધારણ પુનરાવર્તિત તપાસ (Summary Revision) જ કરવામાં આવી. પંચ દ્વારા આવી વિસંગતતા શા માટે રાખવામાં આવી, તેનું કોઈ તાર્કિક કારણ કે સ્પષ્ટતા આજદિન સુધી આપવામાં આવી નથી. પટનામાં પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર દ્વારા આ પ્રક્રિયાને ‘સફળ’ ગણાવવી એ પ્રશ્નોના જવાબ આપવાને બદલે માત્ર વિજયી નિવેદન જેવું લાગી રહ્યું છે.
લોકશાહીમાં અધિકારોનું સંકોચન અને વહીવટી અવરોધો
માત્ર નામ હટાવવાથી જ સમસ્યા પૂરી થતી નથી, પરંતુ ત્યારબાદ ટ્રિબ્યુનલની લાંબી કાયદાકીય લડાઈ સામાન્ય નાગરિક માટે કોઈ દુઃસ્વપ્નથી ઓછી નથી. પશ્ચિમ બંગાળમાં ટ્રિબ્યુનલો એટલી વ્યસ્ત થઈ ગઈ હતી કે મતદાનના થોડા દિવસો પહેલા પણ હજારો લોકોના કેસોનો નિકાલ થઈ શક્યો નહોતો. જ્યારે પાસપોર્ટ નવીનીકરણ જેવા સાધારણ સરકારી કાર્યો પણ આ પ્રક્રિયા સાથે જોડાઈ જાય, ત્યારે સામાન્ય નાગરિક વહીવટી તંત્રના ચક્કરમાં પીસાઈ જાય છે. આર. રાજગોપાલ જેવા જાણીતા વ્યક્તિઓ પણ જ્યારે આ પ્રક્રિયાનો ભોગ બને છે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિકની સ્થિતિનો અંદાજ લગાવી શકાય છે.
પારદર્શિતાની જરૂરિયાત
ચૂંટણી પંચ ભારતની લોકશાહીનું એક પવિત્ર અંગ છે. જ્યારે તે ચૂંટણીઓ પહેલાં આટલી મોટી સંખ્યામાં મતદારોને પ્રક્રિયામાંથી બાકાત રાખે છે, ત્યારે તેની જવાબદારી અનેકગણી વધી જાય છે. ‘વિદેશીઓ’ શોધવાના નામે કરોડો ભારતીય નાગરિકોના મતાધિકાર અને કલ્યાણકારી લાભો પર તરાપ મારવી એ કોઈ પણ લોકશાહી દેશ માટે હિતકારી નથી. હવે જ્યારે એસઆઈઆરનો ત્રીજો તબક્કો શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે, ત્યારે પંચે અગાઉના તબક્કાઓના ડેટા જાહેર કરવા જોઈએ અને તે સાબિત કરવું જોઈએ કે આ પ્રક્રિયાનો ઉદ્દેશ્ય ખરેખર શુદ્ધિકરણ છે, કોઈ વિશેષ રાજકીય એજન્ડા નથી. લોકશાહીમાં મતદાર એ રાજા છે, અને તેના અધિકારોની રક્ષા કરવી એ તંત્રનું સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય હોવું જોઈએ.
આ પણ વાંચો:
