Opposition Parties Letter CJI SIR: ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમ હેઠળ, મંગળવાર, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ દેશના ૨૩ વિરોધ પક્ષોએ એકત્ર થઈને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)ને એક સંયુક્ત પત્ર લખ્યો છે. આ પત્રમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવેલી ‘વિશેષ સઘન પુનરાવર્તિત તપાસ’ (SIR) પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલા વિવિધ ગંભીર મુદ્દાઓ પર ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ પત્ર માત્ર વિરોધ પક્ષોની રાજકીય માંગ નથી, પરંતુ તે ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા અને નાગરિકોના મતાધિકારના રક્ષણ માટેની એક અપીલ છે. આ પત્રમાં ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધનના પક્ષો ઉપરાંત, ગઠબંધન બહારના પક્ષો જેવા કે દ્રવિડ મુનેત્ર કડગમ (દ્રમુક) અને આમ આદમી પાર્ટી (આપ) તથા એક અપક્ષ સાંસદ પણ સામેલ થયા છે, જે વિરોધ પક્ષોની બદલાતી રાજકીય રણનીતિ અને એકતાનો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે.
એકતાનું નવું સમીકરણ: રાજકીય મતભેદો બાજુ પર
આ પત્ર પાછળની ઘટનાક્રમ ખૂબ જ રસપ્રદ છે. આ મહિનાની શરૂઆતમાં મળેલી ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધનની બેઠકમાં દ્રમુક અને આપ સામેલ થયા ન હતા. તેનું મુખ્ય કારણ કોંગ્રેસ અને દ્રમુક વચ્ચેના સંબંધોમાં આવેલી કડવાશ હતી, જે તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણી બાદ કોંગ્રેસના નવા ગઠબંધનના નિર્ણયોને કારણે ઉભી થઈ હતી. પરંતુ, ‘ટીમવર્ક’ અને રાજકીય સમજદારીના કારણે આ બંને પક્ષો ફરીથી એક મંચ પર આવ્યા છે. નેતાઓ વચ્ચે એવી સહમતિ સધાઈ હતી કે લોકશાહીના અસ્તિત્વ માટે અત્યારે નાની-મોટી અસહમતિઓ કરતા સંસ્થાકીય ગરિમાનું રક્ષણ વધુ મહત્વનું છે. કોંગ્રેસ સાંસદ જયરામ રમેશે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ૨૧ રાજકીય પક્ષો અને એક અપક્ષ સાંસદની ૮ જૂનની બેઠકમાં લેવાયેલા નિર્ણય મુજબ, હવે કુલ ૨૩ પક્ષોના હસ્તાક્ષર સાથે આ પત્ર મોકલવામાં આવ્યો છે, જે વિરોધ પક્ષોની ‘એકતા, એકતા અને પ્રતિકાર’ની ભાવના દર્શાવે છે.
એસઆઈઆર (SIR) પ્રક્રિયા અને મતદારોની મૂંઝવણ
મુખ્ય ન્યાયાધીશને આ પત્ર મોકલવાનો સમય અત્યંત નિર્ણાયક છે. ચૂંટણી પંચની એસઆઈઆર પ્રક્રિયાને એક વર્ષ પૂર્ણ થઈ ગયું છે. બિહારથી શરૂ થયેલી આ પ્રક્રિયા હવે ૧૩ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ફેલાઈ ચૂકી છે. અત્યાર સુધીના આંકડાઓ મુજબ, આ તપાસના નામે દેશભરમાં ૫ કરોડથી વધુ મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. પશ્ચિમ બંગાળનું ઉદાહરણ લઈએ તો, એપ્રિલમાં થયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ૨૭ લાખ મતદારો માત્ર એટલા માટે મતદાન કરી શક્યા ન હતા કારણ કે તેમના નામ યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા અને તેમના કેસો ન્યાયિક અધિકરણોમાં પેન્ડિંગ હતા. લોકશાહીના પર્વમાં લાખો નાગરિકોનું આ રીતે બાકાત રહી જવું એ સામાન્ય વાત નથી.
પારદર્શિતાનો અભાવ: ‘ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓ’ ક્યાં છે?
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે, જે એસઆઈઆર પ્રક્રિયા ‘વિદેશી ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓ’ ને ઓળખવા અને યાદીમાંથી દૂર કરવાના બહાને શરૂ કરવામાં આવી હતી, તેનું પરિણામ શું આવ્યું? એક વર્ષ વીતી ગયા છતાં ચૂંટણી પંચ પાસે એવા કોઈ નક્કર આંકડા કે પુરાવા નથી જે સાબિત કરી શકે કે આ ૫ કરોડ લોકોમાંથી કેટલા લોકો ખરેખર ગેરકાયદેસર પ્રવાસી હતા. જ્યારે ચૂંટણી પંચ પાસે આ પ્રશ્નનો જવાબ નથી, ત્યારે આ આખી પ્રક્રિયા પર રાજકીય કિન્નાખોરી કે નાગરિકોને ડરાવવાની નીતિના આક્ષેપો લાગવા સ્વાભાવિક છે. ભાજપની ‘ઓળખો, હટાવો અને દેશનિકાલ કરો’ (Detect, Delete and Deport) નીતિની ચર્ચાઓ વચ્ચે નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું શું?
કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને માનવીય સંકટ
એસઆઈઆર હેઠળ નામ હટાવવાની પ્રક્રિયા માત્ર મતદાન પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી. તેની અસર સીધી નાગરિકોના પેટ પર પડી રહી છે. જે લોકોના નામ યાદીમાંથી હટાવવામાં આવ્યા છે, તેમને વિવિધ સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ચૂંટણી પંચનો અધિકાર માત્ર મતદાર યાદીમાં નામ રાખવા કે હટાવવા સુધી જ છે અને તે વ્યક્તિની નાગરિકતા નક્કી કરી શકતું નથી. તેમ છતાં, જમીની સ્તરે વહીવટી તંત્ર દ્વારા નાગરિકોને જે રીતે અધિકારોથી વંચિત રાખવામાં આવી રહ્યા છે, તે અત્યંત ગંભીર માનવીય સંકટ ઊભું કરી રહ્યું છે.
ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા અને આગામી અપેક્ષાઓ
હવે દડો દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતની કોર્ટમાં છે. વિરોધ પક્ષોએ મુખ્ય ન્યાયાધીશને પત્ર લખીને આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી છે. ભારતીય ચૂંટણી પંચ એક બંધારણીય સંસ્થા છે, જેની વિશ્વસનીયતા પર ક્યારેય સવાલ ઉઠ્યા ન હતા, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં આ સંસ્થાની નિષ્પક્ષતા સામે પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસના નેતા ડેરેક ઓ’બ્રાયન સહિતના વિપક્ષી નેતાઓના સમર્થનથી આ પત્ર વધુ વજનદાર બન્યો છે. દેશના કરોડો નાગરિકો હવે એ અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ હસ્તક્ષેપ કરીને એ વાતની ખાતરી કરશે કે લોકશાહીમાં કોઈ પણ નાગરિક માત્ર વહીવટી ભૂલ કે અસ્પષ્ટ તપાસને કારણે પોતાના મતાધિકારથી વંચિત ન રહી જાય. ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા જ ભારતીય લોકશાહીની જીવંતતા છે, અને આ એકતાનો પ્રયાસ તે દિશામાં એક મજબૂત કદમ માનવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો:
