Indian Citizenship Passport Controversy: ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી નાગરિકતા અને પાસપોર્ટ વચ્ચેના સંબંધોને લઈને એક ગંભીર અને ગૂંચવણભરી ચર્ચા છેડાઈ છે. તાજેતરમાં વિદેશ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીની એવી ટિપ્પણી ચર્ચામાં આવી કે ભારતીય પાસપોર્ટ એ નાગરિકતાનો પુરાવો નથી, પરંતુ માત્ર એક મુસાફરી દસ્તાવેજ છે. તકનીકી રીતે આ વાત સાચી હોઈ શકે છે કારણ કે પાસપોર્ટ અને નાગરિકતા બંને અલગ-અલગ કાયદાઓ દ્વારા સંચાલિત થાય છે. જોકે, આ વિધાનને કારણે દેશમાં એક નવો ભ્રમ પેદા થયો છે. જ્યારે નાગરિક હોવાની વાત આવે ત્યારે સરકારનો અભિગમ ઘણીવાર પાસપોર્ટને જ મુખ્ય પુરાવા તરીકે જોવાનો રહ્યો છે, પરંતુ હવે આ તકનીકી તફાવતને આગળ ધરીને એવી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે શું સરકાર નાગરિકતાની વ્યાખ્યાને બદલવાની કોઈ મોટી રણનીતિ પર કામ કરી રહી છે?
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને પાસપોર્ટનો ભ્રમ
નાગરિકતા અને પાસપોર્ટને અલગ રાખવાની ચર્ચા કોઈ નવી નથી. ૧૯૮૦ના દાયકામાં જ્યારે એક જાણીતા વેપારીને દેશનિકાલની નોટિસ આપવામાં આવી હતી, ત્યારે તેમણે પણ દલીલ કરી હતી કે બ્રિટિશ પાસપોર્ટ એ માત્ર મુસાફરી માટે છે અને તેઓ હજુ પણ ભારતીય નાગરિક છે. તે સમયે અદાલતે આ તર્ક સ્વીકાર્યો હતો. પરંતુ આજે સ્થિતિ એવી છે કે પાસપોર્ટ ઓફિસમાં પણ અરજી કરતી વખતે નાગરિકતા સાબિત કરવી અનિવાર્ય હોય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ એમ કહે કે તે વિદેશી નાગરિક છે પણ ભારતીય પાસપોર્ટ જોઈએ છે, તો તેને તરત નકારી દેવામાં આવે છે. આમ, વ્યવહારમાં પાસપોર્ટ એ નાગરિકતા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે, છતાં સરકાર દ્વારા તેના પર કરવામાં આવતા આ તાજા ભાર પાછળના ઈરાદાઓ પર લોકો શંકા કરી રહ્યા છે.
શું ભારતીય મૂળના લોકો માટે નવી વ્યૂહરચના?
ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે સરકાર આ તકનીકી તફાવત પર ભાર એટલા માટે મૂકી રહી છે જેથી ભવિષ્યમાં ભારતીય મૂળના અમેરિકી કે અન્ય વિદેશી નાગરિકોને ભારતીય પાસપોર્ટ આપી શકાય. આ પગલું રાજકીય રીતે સત્તાધારી પક્ષના વિદેશી સમર્થકો માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે. પરંતુ આ બાબતનો એક બીજું નકારાત્મક પાસું પણ છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ‘ભારતીય કોણ છે’ તેની વ્યાખ્યાને ફરીથી ઘડવાની કોશિશ થઈ રહી છે. જ્યારે પાસપોર્ટ અને નાગરિકતાના તફાવતને આ રીતે ઉછાળવામાં આવે, ત્યારે લાખો સામાન્ય ભારતીયો માટે પોતાની નાગરિકતા સાબિત કરવી વધુ કઠિન બની જાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ પ્રક્રિયાનો લક્ષ્યાંક મુખ્યત્વે મુસ્લિમ સમુદાયને નિશાન બનાવવાનો છે, જેથી તેમની નાગરિકતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન લગાવી શકાય.
SIR પ્રક્રિયા અને લોકશાહી સામે ખતરો
નાગરિકતા વિવાદનું બીજું ચિંતાજનક પાસું ‘SIR’ પ્રક્રિયા છે. પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં આ પ્રક્રિયાએ મુસ્લિમ લઘુમતીઓને મતાધિકારથી વંચિત રાખવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. આંકડાઓ સાક્ષી પૂરે છે કે જે વિસ્તારોમાં મુસ્લિમ મતદારોને વોટર લિસ્ટમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા, ત્યાં સત્તાધારી પક્ષનો વિજય વધુ આસાન બન્યો છે. લોકશાહીમાં મતદાન એ નાગરિકનો પાયાનો અધિકાર છે, પરંતુ જો તેને આવી જટિલ અને શંકાસ્પદ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા છીનવી લેવામાં આવે, તો તે સમગ્ર બંધારણીય માળખા માટે મોટો ખતરો છે. ચૂંટણીમાં ધાંધલી અને નાગરિકોની ઓળખને રદ કરવાની આ પ્રવૃત્તિઓ દેશના પાયાને હચમચાવી રહી છે.
પાસપોર્ટ રિન્યુઅલ અને પોલીસ વેરિફિકેશનનો દુરુપયોગ
તાજેતરમાં એક પૂર્વ સંપાદકનો કિસ્સો સામે આવ્યો છે જેમાં તેમને પાસપોર્ટ રિન્યુ કરવામાં મુશ્કેલી પડી કારણ કે પોલીસ વેરિફિકેશનમાં વાંધો લેવાયો હતો. કારણ એ હતું કે તેમનું નામ ‘પોસ્ટ-SIR’ વોટર લિસ્ટમાં નહોતું. અહીં સવાલ એ થાય છે કે શું હવે પાસપોર્ટ મેળવવો એ નાગરિકતાને બદલે વોટર લિસ્ટમાં નામ હોવા પર નિર્ભર કરશે? એક પ્રતિષ્ઠિત સંપાદક જેઓ હિન્દુ હોવા છતાં, જો આ સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા હોય, તો સામાન્ય નાગરિકોની શું સ્થિતિ હશે? આ ઘટના દર્શાવે છે કે વહીવટી તંત્ર કેવી રીતે નાગરિક અધિકારોને સંકુચિત કરવા માટે SIR જેવી વિવાદાસ્પદ પ્રક્રિયાનો શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
ન્યાયપાલિકાની ભૂમિકા અને ભવિષ્યની ચિંતા
આ સમગ્ર પ્રકરણમાં સુપ્રીમ કોર્ટની ભૂમિકા અત્યાર સુધી નિષ્ક્રિય રહી છે, જે ચિંતાનો વિષય છે. ન્યાયતંત્રે માત્ર ચૂંટણીમાં થતી ગેરરીતિઓ જ નહીં, પરંતુ ભારતીય હોવાના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ પણ કરવાનું છે. જ્યારે SIR પ્રક્રિયા દ્વારા લાખો લોકોની ભારતીયતા અને અધિકારો પર પ્રહાર થતો હોય, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી અનિવાર્ય છે. ‘ભારતીય હોવાનો અર્થ શું છે?’ તે સ્પષ્ટ કરવાની જવાબદારી હવે ન્યાયતંત્ર પર આવી ગઈ છે. જો આ પ્રક્રિયાને રોકવામાં નહીં આવે, તો આવનારી પેઢીઓ માટે એક અંધકારમય ભવિષ્ય રાહ જોઈ રહ્યું છે.
એકતા અને ભારતીયતાનું રક્ષણ
આપણા દેશની તાકાત તેની વિવિધતા અને બંધારણીય એકતામાં છે. જો આપણે નાગરિકતાને આવા રાજકીય ખેલ કે અનામી પ્રક્રિયાઓનો ભોગ બનવા દઈશું, તો તે રાષ્ટ્રના પતનની શરૂઆત હશે. ભારતીયતા એ માત્ર કોઈ દસ્તાવેજ કે વોટર લિસ્ટમાં રહેલું નામ નથી, પરંતુ તે દેશના દરેક નાગરિકની ગરિમા અને અધિકાર છે. સમય આવી ગયો છે કે સત્તાધારીઓ, ન્યાયતંત્ર અને નાગરિક સમાજ ભેગા મળીને આ ઓળખના સંકટને દૂર કરે. ભારત એક રાષ્ટ્ર તરીકે ત્યારે જ ટકી શકશે જ્યારે તે તેના દરેક નાગરિકને સમાન અધિકાર અને સન્માન આપે, પછી ભલે તે કોઈ પણ ધર્મ કે વિચારધારાનો હોય.
આ પણ વાંચો:
