Lucknow Fake Call Center: લખનઉના પોશ ગણાતા વિભૂતિ ખંડ વિસ્તારની સમિટ બિલ્ડિંગમાં આવેલી ‘સોલારિસ સોલ્યુશન્સ’ નામની ઓફિસ પહેલી નજરે તો કોઈ સામાન્ય કોર્પોરેટ કચેરી જેવી જ લાગતી હતી. પરંતુ તેની પાછળનું સત્ય અત્યંત ચોંકાવનારું હતું. રાત્રિના સમયે જ્યારે શહેર સૂતું હોય, ત્યારે આ ઓફિસમાં ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોના યુવક-યુવતીઓ અમેરિકી લહેકામાં અંગ્રેજી બોલીને હજારો માઇલ દૂર બેઠેલા અમેરિકી નાગરિકોને ઠગવાનું કામ કરતા હતા. આ કોઈ સાધારણ કોલ સેન્ટર નહોતું, પરંતુ એક સુનિયોજિત આંતરરાષ્ટ્રીય સાયબર અપરાધનું કેન્દ્ર હતું. પોલીસની તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે આ ગેંગ દૈનિક ૩૦ થી ૪૦ લાખ રૂપિયાની ઠગાઈ કરતી હતી, જેનો વાર્ષિક આંકડો ૧૫૦ થી ૨૦૦ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચતો હતો.
ઓપરેશનનો પર્દાફાશ: ૧૧૯ લોકોની ધરપકડ અને પુરાવાઓનો ખડકલો
૧ જુલાઈએ છેતરપિંડીની વિશ્વસનીય માહિતી મળ્યા બાદ લખનઉ પોલીસે આ બિલ્ડિંગ પર દરોડો પાડ્યો હતો. પોલીસ માટે આ ઓપરેશન એટલું મોટું હતું કે સ્થળ પરથી ૧૧૯ લોકોની એકસાથે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, જેમાં મોટાભાગના ટેલીકોલર્સ હતા. આ દરોડા દરમિયાન ૧૦૩ લેપટોપ, ૧૭૭ મોબાઈલ ફોન અને અનેક ડિજિટલ ઉપકરણો જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે. પોલીસ હાલ આ ગેંગના માસ્ટરમાઇન્ડ, જે ‘ચાર્લ્સ’ તરીકે ઓળખાય છે, તેની શોધ કરી રહી છે. આ ઓપરેશન મેનેજર લલિત ખૈરાજાની અને વિક્રમ સિંહ પરમારની ધરપકડ બાદ આ આખું નેટવર્ક કઈ રીતે ચાલતું હતું, તેની વિગતો એક પછી એક બહાર આવી રહી છે.
ભરતી પ્રક્રિયા અને કર્મચારીઓની કરુણ સ્થિતિ
ઠગાઈના આ ખેલમાં ગમે તેવા યુવાનોને જોડવા માટે ખૂબ જ સરળ શરત હતી: “અંગ્રેજી બોલી શકવા જોઈએ”. ભણતરનું સ્તર મહત્વનું નહોતું, પછી ભલે ઉમેદવાર માત્ર આઠ પાસ હોય કે દસ પાસ. આસામ, નાગાલેન્ડ અને મેઘાલય જેવા રાજ્યોમાંથી ગરીબ પરિવારોના યુવાનોને આકર્ષવામાં આવતા હતા. તેમને ૪૦ હજાર રૂપિયાનો પગાર અને રહેવા-જમવાની સુવિધા આપીને લલચાવવામાં આવતા હતા. પરંતુ આ યુવાનોનું શોષણ પણ ઓછું નહોતું; તેમને કોઈ નિમણૂક પત્ર કે કાયદેસરનો કરાર આપવામાં આવતો ન હતો. તેમને અમેરિકી લહેકો શીખવીને ‘કેલ્વિન’ કે ‘જૂલી’ જેવા નકલી અમેરિકી નામ આપવામાં આવતા હતા, જેથી તેઓ પોતાની ઓળખ છુપાવી શકે.
ટેકનિકલ માયાજાળ અને ડરાવવાની પદ્ધતિ
આ ગેંગ અત્યાધુનિક VoIP કોલિંગ અને આઈબીમ ડાયલરનો ઉપયોગ કરતી હતી. તેઓ ક્યારેક એમેઝોન, એપલ તો ક્યારેક માઈક્રોસોફ્ટ કે પેપાલના અધિકારી બનીને લોકોને ફોન કરતા. પીડિતને પહેલા ડરાવવામાં આવતો કે તેમના ખાતામાં કંઈક ગંભીર ખામી છે, અને જો તરત સુધારવામાં નહીં આવે તો કાનૂની કાર્યવાહી થશે. જ્યારે પીડિત ગભરાઈ જાય, ત્યારે કોલ બીજા સ્તરે ટ્રાન્સફર કરવામાં આવતો, જ્યાં બીજો ઠગ એફબીઆઈ (FBI) કે યુએસ ટ્રેઝરીનો અધિકારી બનીને વધુ ધાકધમકી આપતો. નકલી કોર્ટના આદેશો અને તપાસ રિપોર્ટ ઈમેલ કરીને આ આખી પ્રક્રિયાને એટલી અસલી બનાવવામાં આવતી હતી કે પીડિતો કોઈ પણ શંકા વગર પૈસા ચૂકવી દેતા.
ફોર-સ્ટેજ મોડલ: બેટિંગથી લઈને છેતરપિંડી સુધીની સફર
આ કોલ સેન્ટર એક કોર્પોરેટ કંપનીની જેમ વિભાગોમાં વહેંચાયેલું હતું. પ્રથમ તબક્કા ‘બેટિંગ’માં લોકોને નકલી મેસેજ મોકલીને ડરાવવામાં આવતા. બીજા તબક્કામાં ‘ડાયલર ટીમ’ પીડિતનો વિશ્વાસ જીતતી. ત્રીજા તબક્કામાં ‘બેન્કર ટીમ’ તેમની નાણાકીય વિગતો ચોરી લેતી અને છેલ્લે ‘ક્લોઝર ટીમ’ માનસિક દબાણ લાવીને રકમ પડાવતી. ગિફ્ટ કાર્ડ્સ, ક્રિપ્ટોકરન્સી અને ક્યુઆર કોડનો ઉપયોગ કરીને પૈસા મેળવવામાં આવતા, જેથી તપાસમાં કોઈ પગેરું ન મળે. આ પદ્ધતિ પૈસાના સ્ત્રોતને છુપાવવા માટેની એક અત્યંત ચતુર યુક્તિ હતી.
વૈશ્વિક પડકાર અને એજન્સીઓનો સંઘર્ષ
FBI ના રિપોર્ટ મુજબ, ૨૦૨૫માં કોલ સેન્ટર કૌભાંડોને કારણે ૨.૯ અબજ ડોલરથી વધુનું નુકસાન થયું છે. આ વૈશ્વિક સંકટમાં ભારત સ્થિત અનેક નકલી કોલ સેન્ટર્સ સામેલ છે, જે દેશની છબી ખરડી રહ્યા છે. હાલમાં અમેરિકી FBI અને ભારતની સીબીઆઈ (CBI) વચ્ચે સહયોગ ઘણો વધ્યો છે. છેલ્લા વર્ષોમાં ૧,૨૦૦ થી વધુ વાર માહિતીની આપ-લે થઈ છે અને ૨૭ સંયુક્ત અભિયાનોમાં ૪૭૫ થી વધુ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. લખનઉની આ ઘટના સાબિત કરે છે કે સાયબર ગુનેગારો કેટલા પણ આયોજનબદ્ધ કેમ ન હોય, પરંતુ કાયદાના લાંબા હાથ આખરે તેમને પકડી જ પાડે છે.
આ પણ વાંચો:
