Ashok Lavasa SIR: ભારતના પૂર્વ ચૂંટણી કમિશનર અશોક લવાસાએ તાજેતરમાં દિલ્હીમાં આયોજિત એક સંમેલનમાં દેશભરમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) અભિયાનની નિષ્પક્ષતા અને તાર્કિકતા પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. લવાસાએ સીધો પ્રશ્ન કર્યો કે બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૨૬ હેઠળ કેટલા અયોગ્ય લોકોની ઓળખ થઈ અને તેમના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા? તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટના જૂના આદેશનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, અદાલતે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો હતો કે જે લોકોની નાગરિકતા કે પાત્રતા અંગે શંકા હોય, તેમના કેસ ચાર અઠવાડિયાની અંદર ‘ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ’માં મોકલવા જોઈએ. લવાસાના મતે આ સમયમર્યાદા ક્યારનીય પૂરી થઈ ગઈ છે, છતાં ચૂંટણી પંચે હજુ સુધી તે અંગે કોઈ સાર્વજનિક ડેટા આપ્યો નથી કે કેટલા લોકોના કેસ ટ્રિબ્યુનલને સોંપવામાં આવ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના ફેસલા અને પારદર્શિતાનો અભાવ
મે મહિનામાં સુપ્રીમ કોર્ટે SIR અભિયાનની કાયદેસરતાને બરકરાર રાખી હતી અને પંચને તે પ્રક્રિયા ચલાવવાનો અધિકાર આપ્યો હતો. જોકે, લવાસાએ આ પ્રક્રિયાના આધાર પર જ પ્રશ્ન ચિહ્ન મૂક્યું છે. અદાલતે કહ્યું હતું કે કાયદા હેઠળ થનારું સામાન્ય સંશોધન પૂરતું નહોતું, તેથી મોટા સ્તરે સુધારાની જરૂર હતી. લવાસાએ આકરી ટિપ્પણી કરતા પૂછ્યું કે, “આવો કયો રેકોર્ડ કે સામગ્રી હતી જે સાબિત કરે છે કે મોટા સ્તર પર ફેરફાર જરૂરી હતા? આવી કોઈ સામગ્રી સાર્વજનિક નથી, કદાચ તે અદાલતી રેકોર્ડનો પણ હિસ્સો નથી.” આ સંજોગોમાં આટલી મોટી પ્રક્રિયાનો આધાર શું છે, તે એક મોટું રહસ્ય બની ગયું છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયામાં ‘શુદ્ધતા’ના નામે કરવામાં આવતા આવા કાર્યોનો ડેટા સાર્વજનિક હોવો અત્યંત અનિવાર્ય છે.
શુદ્ધતાના દાવાઓ અને વાસ્તવિક પુરાવા
લવાસાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે મતદાર યાદીની શુદ્ધતા અંગેના દાવાઓને પુરાવાઓ સાથે પરખવા જોઈએ. તેઓએ ધ્યાન દોર્યું કે ચૂંટણી પંચે માત્ર એવો ડેટા આપ્યો છે કે જેમાં લોકોએ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ નિવાસ બદલ્યો હોય અને તેમનું નામ જૂની યાદીમાંથી હટાવવામાં આવ્યું હોય. પરંતુ, માત્ર નિવાસ બદલવાથી કોઈ વ્યક્તિ ‘અયોગ્ય’ નથી થઈ જતી. સાચી અયોગ્યતા તો ત્યારે ગણાય જો વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક ન હોય અથવા કાયદાકીય રીતે મતદાન માટે પાત્ર ન હોય. તેમણે પૂછ્યું કે, “અયોગ્યતાના આધાર પર કેટલા લોકોના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા?” આ ડેટાનો અભાવ જ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા સામે મોટા પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે ચૂંટણી પંચે આ સમગ્ર અભિયાનથી શું શીખ મેળવી અને આગામી સમયમાં શુદ્ધતાનું સ્તર કેવી રીતે માપવામાં આવશે, તે બાબતે પણ ચર્ચા થવી જોઈએ.
ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા અને સંસ્થાકીય પક્ષપાત
સતર્ક નાગરિક સંગઠનના સ્થાપક અંજલિ ભારદ્વાજે ચૂંટણી પંચની કાર્યશૈલી પર વધુ આકરા પ્રહાર કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે હાલમાં ચૂંટણી કરાવવાની પદ્ધતિ, પારદર્શિતા અને આયોગની નિષ્પક્ષતા ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. ભારદ્વાજે આરટીઆઈ (RTI) અરજીઓનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, ચૂંટણી પંચે પોતે જ જવાબ આપ્યો હતો કે SIR કરાવવાનો ફેસલો લેવા પાછળ કોઈ લેખિત દસ્તાવેજ કે કારણ તેમની પાસે નથી, અને આ નિર્ણય પણ પંચમાં લેવામાં આવ્યો નહોતો. આ ચોંકાવનારો ખુલાસો છે કે જો ચૂંટણી પંચે પોતે આ નિર્ણય નથી લીધો, તો પછી આ આદેશ ક્યાંથી આવ્યો? શું આ ફેસલો ગૃહ મંત્રાલયમાં લેવામાં આવ્યો હતો કે અન્ય કોઈ રાજકીય કેન્દ્રમાં? આ પ્રકારની અસ્પષ્ટતાએ લોકશાહીની બુનિયાદ સમાન સંસ્થાની વિશ્વસનીયતાને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.
નાગરિકતાની ધારણા અને બદલાતી જતી નીતિઓ
લવાસાએ સંબોધનના અંતમાં નાગરિકતાના મુદ્દા પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે ૧૯૫૦ માં જ્યારે પ્રથમ મતદાર યાદી તૈયાર કરવામાં આવી હતી, ત્યારે સંસાધનો અને આંકડાઓ મર્યાદિત હતા, છતાં ચૂંટણી પંચે એક મજબૂત પ્રક્રિયા અપનાવી હતી. આજે જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ કહે છે કે મતદાર યાદીમાં નામ હોવું એ માત્ર એક ‘ખંડન યોગ્ય ધારણા’ (rebuttable presumption) છે, ત્યારે નાગરિકો માટે ચિંતાનું કારણ ઊભું થયું છે. આ પ્રક્રિયામાં નાગરિકોને પોતાની નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે સતત સંઘર્ષ કરવો પડી શકે છે. લવાસાએ કૃષ્ણ બિહારી ‘નૂર’ ની પંક્તિઓ દ્વારા વર્તમાન સ્થિતિનું વર્ણન કરતા કહ્યું કે, “ઇતને હિસ્સો મેં બંટ ગયા હું મેં, મેરે હિસ્સે મેં કુછ બચા હી નહીં.”
લોકશાહી માટે ચેતવણીનો સંકેત
આ સંમેલનમાં પૂર્વ ગૃહ સચિવ ગોપાલ પિલ્લઈ, એસ.વાય. કુરેશી અને ન્યાયમૂર્તિ એ.પી. શાહ જેવા દિગ્ગજોની ઉપસ્થિતિ એ વાતનો સંકેત છે કે દેશના બૌદ્ધિક અને વહીવટી વર્ગમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતાને લઈને ઊંડો અસંતોષ છે. જ્યારે કોઈ મોટી સંસ્થા રાજકીય સલાહ લીધા વિના અને જનતા સાથે સંવાદ કર્યા વિના આટલા મોટા ફેરફારો કરે, ત્યારે તેની અસરો લાંબા ગાળા માટે ગંભીર બની શકે છે. ચૂંટણી પંચની શુદ્ધતા અને નિષ્પક્ષતા એ જ દેશની લોકશાહીનો પ્રાણ છે. જો આ પાયા પર જ પ્રશ્નો ઊભા થાય, તો તે સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે ચેતવણીનો સંકેત છે. ભવિષ્યમાં ચૂંટણી પંચે પોતાની સ્વાયત્તતા સાબિત કરવા માટે દરેક ડગલે પારદર્શિતા જાળવવી પડશે.
આ પણ વાંચો:
