Bandi Sai Bhageerath Bail: તેલંગાણાના કેન્દ્રીય ગૃહ રાજ્ય મંત્રી બંદી સંજય કુમારના પુત્ર બંદી સાંઈ ભાગીરથને તાજેતરમાં તેલંગાણા હાઈકોર્ટ દ્વારા POCSO (પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન ફ્રોમ સેક્સ્યુઅલ ઓફેન્સિસ) એક્ટ હેઠળ નોંધાયેલા ગંભીર કેસમાં નિયમિત જામીન આપવામાં આવ્યા છે. મે મહિનાથી જ્યુડિશિયલ કસ્ટડીમાં રહેલા ભાગીરથને જસ્ટિસ કે. સુજાનાની બેંચે જામીન આપતા તર્ક આપ્યો હતો કે તપાસ લગભગ પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે અને માત્ર ચાર્જશીટ દાખલ થવાની બાકી છે. અદાલતે માન્યું કે આરોપીને અનિશ્ચિત સમય માટે જેલમાં રાખવાને બદલે કડક શરતો સાથે જામીન આપી શકાય છે. આ ઘટનાક્રમે માત્ર તેલંગાણામાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશના કાયદાકીય અને સામાજિક વર્તુળોમાં મોટી ચર્ચા જગાવી છે. પીડિતાની માતાએ નોંધાવેલી ફરિયાદ મુજબ, ભાગીરથે લગ્નના વાયદા સાથે સગીર દીકરીનું શોષણ કર્યું હતું, તેને દારૂ પીવડાવ્યો હતો અને તેની ખાનગી તસવીરો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ કરી હતી.
જામીનની શરતો અને તેની મર્યાદાઓ
હાઈકોર્ટે ભાગીરથને મુક્ત કરતી વખતે કેટલીક અત્યંત કડક શરતો લાદી છે. તેને પીડિતા, તેના પરિવાર અથવા કેસના કોઈપણ સાક્ષીનો સંપર્ક કરવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ સિવાય, તેને જાહેર નિવેદનો આપવા, મીડિયા સાથે વાત કરવા, પોડકાસ્ટ કરવા કે સોશિયલ મીડિયા પર કેસ સંબંધિત કોઈ પણ સામગ્રી પોસ્ટ કરવા પર રોક લગાવી છે. તે જે વિસ્તારમાં પીડિતા રહે છે અથવા જે સ્થળોએ તે અવારનવાર જાય છે, ત્યાં જવાની પણ તેને મનાઈ છે. આ ઉપરાંત, દર સોમવારે પોલીસ સ્ટેશનમાં હાજરી આપવી ફરજિયાત છે. આ શરતો આગામી આઠ અઠવાડિયા સુધી અથવા ચાર્જશીટ દાખલ ન થાય ત્યાં સુધી લાગુ રહેશે. જોકે, કાયદાકીય નિષ્ણાતો પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે કે શું કોઈ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ સામે આવી શરતો પીડિતને વાસ્તવિક સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે પૂરતી છે?
નિષ્ણાતોના મતે શક્તિનું અસંતુલન
દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં પ્રેક્ટિસ કરતા વકીલ સૌમ્યા દુબેએ આ આદેશની ટીકા કરતા જણાવ્યું કે, અદાલતે આરોપીની સામાજિક સ્થિતિ અને પીડિતની નબળી સ્થિતિ વચ્ચેના મોટા અંતરને અવગણ્યું છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે, કેન્દ્રીય મંત્રીનો પુત્ર હોવાના નાતે ભાગીરથનું પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ તપાસને પ્રભાવિત કરવા માટે સક્ષમ છે. આવા ગંભીર ગુનાના આરોપીને મુક્ત કરવાથી માત્ર તપાસ નિષ્પક્ષ રહે તે અંગે જ નહીં, પણ પીડિતની સુરક્ષા અંગે પણ ગંભીર ખતરો ઊભો થાય છે. કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ, જ્યારે આરોપી અત્યંત શક્તિશાળી હોય, ત્યારે અદાલતોએ વધુ સાવચેતી રાખવી જોઈએ, કારણ કે સાક્ષીઓને ડરાવવાની કે લાલચ આપવાની ઘટનાઓ બનવાની શક્યતા વધી જાય છે.
POCSO ની ભાવના અને ન્યાયિક વલણ
એડવોકેટ આયુષ તંવરે આ ચુકાદાને ‘અપવાદરૂપ’ ગણાવ્યો છે. સામાન્ય રીતે, POCSO જેવા સંવેદનશીલ કાયદાઓ હેઠળ, જ્યાં સગીરનું શોષણ થયેલું હોય, ત્યાં અદાલતો શરૂઆતના તબક્કે જામીન આપવાથી સખત દૂર રહે છે. પીડિતાનું નિવેદન કોર્ટમાં નોંધાઈ જાય અને તપાસના મુખ્ય પાસાઓ સ્પષ્ટ થઈ જાય પછી જ જામીન અંગે વિચારવામાં આવે છે. તપાસ પૂર્ણ થાય તે પહેલા જામીન આપવાની આ પ્રક્રિયા સામાન્ય ન્યાયિક પ્રક્રિયાથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે. આ કિસ્સો તે પ્રશ્નને પણ જન્મ આપે છે કે શું આર્થિક કે રાજકીય પ્રભાવ ધરાવતા આરોપીઓ માટે ન્યાયની વ્યાખ્યા અલગ હોઈ શકે છે? આ બાબત વિશેષ કાયદાઓની વિશ્વસનીયતા પર પણ અસર કરે છે.
શું ‘સંમતિ’નો મુદ્દો ગેરમાર્ગે દોરે છે?
POCSO કેસની નિષ્ણાત સીમા મિશ્રાએ આ કેસને અત્યંત દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ગણાવ્યો છે. તેમણે નોંધ્યું કે POCSO એક્ટ હેઠળ બાળકની સંમતિનું કાયદાની દ્રષ્ટિએ કોઈ જ મહત્વ નથી. જોકે, અદાલતોમાં એવી પ્રવૃત્તિ જોવા મળી રહી છે કે જ્યાં પીડિતા પુખ્ત વયની નજીક હોય, ત્યાં વકીલો ‘પરસ્પર સંમતિ’ નો તર્ક આપીને આરોપીને બચાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. મિશ્રાના મતે, આ તર્ક POCSO એક્ટના પાયાના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે. કાયદો સ્પષ્ટ છે કે બાળકની ઉંમર અને તેની સુરક્ષા સર્વોપરી છે, છતાં અદાલતોમાં ‘સંમતિ’ ના મુદ્દાને મહત્વ મળવું એ એક જોખમી વલણ છે. આ ઘટના દર્શાવે છે કે કેવી રીતે આરોપી પક્ષ કાયદાકીય છટકબારીઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રક્રિયાને લાંબી અને જટિલ બનાવી શકે છે.
ન્યાય અને સ્વતંત્રતાનું સંતુલન
બીજી તરફ, એડવોકેટ પલ્લવી ગર્ગ જેવા નિષ્ણાતો આ નિર્ણયને એક સંતુલિત પ્રયાસ તરીકે જુએ છે. તેમનું માનવું છે કે અદાલતનું મુખ્ય કાર્ય વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના બંધારણીય અધિકાર અને પીડિતના હિતો વચ્ચે સંતુલન રાખવાનું છે. હાઈકોર્ટે કડક શરતો લાદીને એ સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે આરોપી જામીન પર હોવા છતાં મુક્ત નથી. તેમ છતાં, ગર્ગ પણ સ્વીકારે છે કે POCSO જેવા કાયદાઓ હેઠળ પીડિતને કેન્દ્રમાં રાખવી જોઈએ. આ ચુકાદો એ ચર્ચાને વધુ વેગ આપશે કે શું અદાલતોએ જામીન આપતી વખતે આરોપીની સામાજિક પ્રતિષ્ઠા અને પીડિતના માનસિક આઘાતને વધુ ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ?
તપાસ અને પુરાવાઓનું મહત્વ
કેસની ગંભીરતા અને તેમાં રહેલી સંવેદનશીલતાને કારણે રાજ્ય સરકારે પણ અગાઉ જામીનનો વિરોધ કર્યો હતો. તપાસ એજન્સીએ ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબના રિપોર્ટ્સ અને પીડિતાના નિવેદનો સીલબંધ કવરમાં કોર્ટને સુપરત કર્યા હતા, જે દર્શાવે છે કે કેસ કેટલો ગંભીર હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, અદાલત દ્વારા જામીનનો નિર્ણય સંભળાવવામાં આવતા હવે ચાર્જશીટ પર સૌની નજર ટકેલી છે. કાયદાકીય પ્રક્રિયા અનુસાર, ચાર્જશીટ દાખલ થયા બાદ કેસ ટ્રાયલના તબક્કામાં પ્રવેશશે, જ્યાં સાક્ષીઓની જુબાની અને પુરાવાઓનું મૂલ્યાંકન થશે.
જાગૃત સમાજ અને ન્યાયતંત્રની જવાબદારી
આ કિસ્સો એક તરફ કાયદાની પ્રક્રિયા અને બીજી તરફ સામાજિક ન્યાયની આકાંક્ષાઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ છે. જ્યારે કેન્દ્રમાં એક મંત્રીનો પુત્ર અને બીજી બાજુ એક સગીર બાળકી હોય, ત્યારે ન્યાયતંત્ર પર જવાબદારી વધી જાય છે. શું આ જામીન એક દાખલો બનશે કે માત્ર એક અપવાદ? તે સમય જ કહેશે. સમાજ તરીકે, આપણે એ સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે કે કાયદાનો ડર હંમેશા રહેવો જોઈએ અને પીડિતને અન્યાય કે ડરનો સામનો ન કરવો પડે. બાળકોના યૌન શોષણના કેસોમાં ન્યાયની ગતિ અને પારદર્શિતા જ લોકશાહીની સાચી કસોટી છે. આગામી સમયમાં જ્યારે આ કેસની સુનાવણી આગળ વધશે, ત્યારે ન્યાયતંત્રની નિષ્પક્ષતા વધુ તપાસવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો:
