Rahul-Kharge letter Modi: કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ જનગણના 2027માં જાતિ સંબંધિત વિગતો એકત્ર કરવાની કેન્દ્ર સરકારની પ્રસ્તાવિત પદ્ધતિ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. બંને નેતાઓએ મંગળવારે, 25 ઓગસ્ટે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીને પત્ર લખીને આ પદ્ધતિ અંગે પોતાની ચિંતાઓ રજૂ કરી અને તેમાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરી છે.
આઝાદી બાદ પહેલીવાર જનગણનામાં જાતિની ગણતરી
2027માં યોજાનારી વસ્તી ગણતરીમાં આઝાદી પછી પહેલીવાર જાતિ સંબંધિત વિગતો પણ એકત્ર કરવામાં આવવાની છે. આ નિર્ણયને સામાજિક ન્યાય અને સરકારી નીતિઓ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, કોંગ્રેસના બંને વરિષ્ઠ નેતાઓએ જાતિની માહિતી એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા છે.
તેમનું કહેવું છે કે જો જાતિની વિગતો નોંધવા માટે લોકોને પોતાની જાતિનું નામ પોતાની રીતે લખવાની છૂટ આપવામાં આવશે, તો સમગ્ર દેશમાં એક જ જાતિના અલગ-અલગ નામ, પેટાજાતિ અને જોડણીને કારણે ડેટામાં મોટા પ્રમાણમાં અસંગતતા સર્જાઈ શકે છે.
‘ઓપન-એન્ડેડ સવાલો’થી ખોટા આંકડાનો ખતરો
રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને રાહુલ ગાંધીએ પોતાના પત્રમાં જણાવ્યું છે કે સરકાર જાતિ સંબંધિત માહિતી મેળવવા માટે ‘ઓપન-એન્ડેડ સવાલો’નો ઉપયોગ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવી રહી છે. આ પદ્ધતિમાં વ્યક્તિ પોતાની જાતિનું નામ જાતે લખી શકે છે.
કોંગ્રેસ નેતાઓના મતે આ વ્યવસ્થા ભ્રામક પરિણામો આપી શકે છે. ભારતના વિવિધ વિસ્તારોમાં એક જ જાતિ અલગ નામોથી ઓળખાતી હોય છે. કેટલીક જગ્યાએ પેટાજાતિઓના નામ અલગ હોઈ શકે છે, જ્યારે એક જ નામની જોડણી પણ અલગ રીતે કરવામાં આવતી હોય છે. પરિણામે એક જ જાતિના લોકો અલગ-અલગ કેટેગરીમાં નોંધાઈ શકે છે.
लोक सभा में नेता प्रतिपक्ष श्री @RahulGandhi और मैंने प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी जी को संयुक्त पत्र लिखकर जाति जनगणना की मौजूदा प्रक्रिया पर गंभीर चिंता जताई है।
Open-ended सवालों के जरिए जातियों की सही गिनती संभव नहीं है। एक ही जाति अलग-अलग नामों और उपजातियों में दर्ज हुई तो… pic.twitter.com/9bmRQrNiaT
— Mallikarjun Kharge (@kharge) August 25, 2026
‘દેશમાં લાખો જાતિઓ નોંધાઈ શકે’
ખડગે અને રાહુલ ગાંધીએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે જો દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાતિનું નામ પોતાની રીતે લખશે તો એક જ જાતિ અનેક અલગ-અલગ નામોથી નોંધાઈ શકે છે. તેના પરિણામે દેશની વસ્તી ગણતરીમાં અસંખ્ય જાતિ જૂથો ઊભા થઈ શકે છે.
તેમના મતે આવી સ્થિતિમાં જાતિ ગણતરીમાંથી મળતો સમગ્ર ડેટા નીતિ ઘડતર માટે ઉપયોગી રહેવાની જગ્યાએ ગૂંચવણભર્યો બની શકે છે. અલગ-અલગ સમુદાયોની વાસ્તવિક વસ્તીનું પ્રમાણ પણ ખોટું દર્શાવાઈ શકે છે.
સામાજિક ન્યાયની યોજનાઓ પર પડી શકે અસર
કોંગ્રેસના બંને નેતાઓએ કહ્યું કે જાતિ આધારિત વિશ્વસનીય આંકડા સામાજિક ન્યાય સાથે જોડાયેલી નીતિઓ માટે અત્યંત જરૂરી છે. સરકાર વિવિધ સમુદાયોની સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે આવા આંકડાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
જો જાતિની વસ્તી અંગેના આંકડા જ ખોટા અથવા અપૂર્ણ હોય, તો શિક્ષણ, સરકારી નોકરીઓ, વિવિધ કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને સામાજિક ન્યાય સાથે જોડાયેલા નિર્ણયો પર તેની અસર થઈ શકે છે. તેથી જાતિ ગણતરીની પદ્ધતિ એવી હોવી જોઈએ કે દરેક સમુદાયની વસ્તી વિશ્વસનીય રીતે નોંધાઈ શકે, એવી માંગ બંને નેતાઓએ કરી છે.
OBC વસ્તીના આંકડા અંગે પણ કોંગ્રેસની ચિંતા
પત્રમાં કોંગ્રેસ નેતાઓએ ખાસ કરીને અન્ય પછાત વર્ગ એટલે કે OBCની વસ્તી અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે પ્રસ્તાવિત પ્રશ્નાવલીમાં ‘પાછાત વર્ગ’ અથવા ‘Backward Class’ શબ્દનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી.
તેમના મતે આ સ્થિતિમાં 2027ની જનગણનામાં OBC વસ્તીનો સાચો અને સંપૂર્ણ આંકડો મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. આ મુદ્દો મહત્વનો છે કારણ કે OBC સમુદાયો માટેની નીતિઓ અને યોજનાઓમાં વસ્તી સંબંધિત વિશ્વસનીય માહિતીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
ડ્રોપ-ડાઉન વિકલ્પ આપવાની માંગ
રાહુલ ગાંધી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ સૂચન કર્યું છે કે લોકોને પોતાની જાતિનું નામ સ્વતંત્ર રીતે લખવાની મંજૂરી આપવાને બદલે જાતિઓની એક નિર્ધારિત યાદી તૈયાર કરવામાં આવે અને ગણતરી દરમિયાન તેમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે.
તેમના મતે આવી ડ્રોપ-ડાઉન અથવા નિશ્ચિત કેટેગરીની વ્યવસ્થા કરવાથી એક જ જાતિના અલગ-અલગ નામ અને જોડણીને કારણે ઊભી થતી સમસ્યા ઘટાડી શકાય છે. આથી મળતા આંકડાઓને એકત્રિત અને વિશ્લેષણ કરવાનું પણ સરળ બની શકે છે.
સરકારી યાદીઓ અને એન્થ્રોપોલોજિકલ સર્વેની માહિતીનો ઉપયોગ
કોંગ્રેસ નેતાઓએ સૂચન કર્યું છે કે જાતિઓની આ નિર્ધારિત યાદી હાલ ઉપલબ્ધ સરકારી યાદીઓના આધારે તૈયાર કરી શકાય છે. તેમાં સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો સાથે જોડાયેલી સરકારી યાદીઓ ઉપરાંત એન્થ્રોપોલોજિકલ સર્વે ઑફ ઇન્ડિયા પાસેથી ઉપલબ્ધ માહિતીનો પણ ઉપયોગ થઈ શકે છે.
તેમણે દલીલ કરી છે કે પહેલેથી ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માહિતીના આધારે તૈયાર કરાયેલી યાદીથી જાતિની ઓળખ અને વર્ગીકરણમાં વધુ એકરૂપતા આવી શકે છે.
તેલંગાણા અને બિહારના સર્વેનો ઉલ્લેખ
પત્રમાં કોંગ્રેસના બંને નેતાઓએ તેલંગાણા અને બિહારમાં કરવામાં આવેલા જાતિ સર્વેક્ષણોના ઉદાહરણો પણ આપ્યા છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર બંને રાજ્યોમાં જાતિ સંબંધિત માહિતી એકત્ર કરતી વખતે નિર્ધારિત જાતિ યાદીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
ખડગે અને રાહુલ ગાંધીએ પોતાના પત્ર સાથે તેલંગાણા જાતિ સર્વેક્ષણ-2024 અને બિહાર જાતિ સર્વેક્ષણ-2022માં ઉપયોગ કરવામાં આવેલી જાતિઓની યાદીઓની નકલો પણ જોડેલી છે. આ ઉદાહરણોના આધારે તેમણે કેન્દ્ર સરકારની પ્રસ્તાવિત પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરી છે.
હાલની પ્રશ્નાવલી રદ કરી નવી પ્રક્રિયા બનાવવાની માંગ
કોંગ્રેસના બંને નેતાઓએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે તેઓ હાલમાં પ્રસ્તાવિત જાતિ ગણતરીની પદ્ધતિ સ્વીકારતા નથી. તેમણે સરકારને હાલની પ્રશ્નાવલી રદ કરીને નવી પ્રશ્નાવલી તૈયાર કરવાની માંગ કરી છે.
તેમણે સૂચન કર્યું છે કે નવી પ્રશ્નાવલી તૈયાર કરતા પહેલાં રાજકીય પક્ષો, વિષય નિષ્ણાતો અને સામાન્ય જનતા સાથે વ્યાપક વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવે. નવી પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ દરેક જાતિ અને સમુદાયની વસ્તી યોગ્ય રીતે નોંધાય અને ભવિષ્યની નીતિઓ માટે વિશ્વસનીય ડેટા ઉપલબ્ધ થાય તે હોવો જોઈએ.
જનગણના 2027માં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ પોતે જ એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત પગલું છે, પરંતુ હવે તેની પદ્ધતિને લઈને કેન્દ્ર સરકાર અને કોંગ્રેસ વચ્ચે રાજકીય તથા નીતિગત ચર્ચા વધુ તેજ થવાની શક્યતા છે.
