SIR Controversy: તાજેતરમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી ‘વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ’ (Special Intensive Revision – SIR) પ્રક્રિયા દેશના રાજકીય વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચાનો વિષય બની છે. તાજા આંકડાઓ અનુસાર, મિઝોરમ, ઓડિશા, મણિપુર અને સિક્કિમમાં સંયુક્ત રીતે આશરે ૨૨ લાખ મતદારોના નામ મુસદ્દા મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રક્રિયા બાદ આ ચાર રાજ્યોનો કુલ મતદાર આધાર જે અગાઉ ૩.૬૮ કરોડ હતો, તે ઘટીને ૩.૪૬ કરોડ પર આવી ગયો છે. ચૂંટણી પંચની આ કવાયતનો હેતુ જોકે મતદાર યાદીને અપડેટ અને શુદ્ધ કરવાનો હોય છે, પરંતુ આટલી મોટી સંખ્યામાં નામોનો ઘટાડો થતા અનેક પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને જ્યારે નાગરિકોના મતાધિકારની વાત હોય, ત્યારે આવી બાદબાકી લોકશાહીના પાયા પર અસર કરે છે.
ઓડિશામાં સૌથી મોટી અસર
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી વધુ અસર ઓડિશા રાજ્યમાં જોવા મળી છે. પ્રાપ્ત અહેવાલો મુજબ, એકલા ઓડિશામાંથી જ ૨૦.૧૧ લાખ મતદારોના નામ મુસદ્દા યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા છે. SIR નો ત્રીજો તબક્કો ૧૪ મે થી શરૂ થયો હતો, જેમાં કુલ ૧૬ રાજ્યો અને ત્રણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. આ વિસ્તારનો સંયુક્ત મતદાર આધાર આશરે ૩૬.૭૩ કરોડ જેટલો વિશાળ છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં મતદારોનું નામ યાદીમાંથી નીકળી જવું એ માત્ર વહીવટી પ્રક્રિયા નથી, પણ તે અનેક પરિવારના મતાધિકારના અધિકાર સાથે જોડાયેલું છે. ચૂંટણી પંચે આ પ્રક્રિયા પારદર્શક બનાવવા માટે ૬.૩ લાખથી વધુ બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLO) અને રાજકીય પક્ષોના ૯.૨ લાખ એજન્ટોને કામે લગાવ્યા હતા, તેમ છતાં પરિણામોએ વિવાદોને જન્મ આપ્યો છે.
પશ્ચિમ બંગાળનો કિસ્સો
SIR પ્રક્રિયાનું સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ પાસું પશ્ચિમ બંગાળમાં જોવા મળ્યું હતું. ચૂંટણીના માત્ર બે અઠવાડિયા પહેલા, ૨૭ લાખ જેટલા મતદારો મધદરિયે અટવાઈ ગયા હતા. તેમના મતાધિકાર અંગેનો નિર્ણય લેવા માટે ૧૯ ન્યાયિક ન્યાયાધિકરણોની રચના કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સમયના અભાવે આ ન્યાયાધિકરણો બહુ ઓછા કેસો પર નિર્ણય લઈ શક્યા હતા. આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પણ પહોંચ્યો હતો, પરંતુ કોર્ટે વચગાળાની રાહત આપવાનો ઇનકાર કરતા મતદારોની મુશ્કેલીઓ વધી ગઈ હતી. લોકશાહીના ઉત્સવમાં ભાગ લેવા માટે નાગરિકોની તૈયારીઓ વચ્ચે આટલી મોટી સંખ્યામાં મતદારોનું યાદીમાંથી ગાયબ થઈ જવું એ વહીવટી તંત્રની નિષ્ફળતા અને ચિંતાનો વિષય છે.
રાજકીય ગણિત અને વિપક્ષના આક્ષેપો
મતદાર યાદીમાં ફેરફાર અને તેની રાજકીય અસરો પર ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે. પશ્ચિમ બંગાળની કુલ ૨૯૪ વિધાનસભા બેઠકોમાંથી ૧૫૦ બેઠકો એવી હતી જ્યાં મતદાર યાદીમાંથી હટાવવામાં આવેલા નામોની સંખ્યા જીતના અંતર (Winning Margin) કરતા પણ વધુ હતી. આ આંકડાઓ રાજકીય પક્ષો માટે જીત-હારના સમીકરણો બદલી નાખવા માટે પૂરતા છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, જે ૧૫૦ બેઠકો પર આ ઘટના બની હતી, તેમાંથી ૯૯ બેઠકો પર ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) એ વિજય મેળવ્યો હતો. વર્ષ ૨૦૨૧ ની સરખામણીએ આ જીતનો આંકડો ઘણો મોટો છે. વિપક્ષી પક્ષો હવે સીધા આક્ષેપ કરી રહ્યા છે કે SIR પ્રક્રિયાનો છૂપો ઉદ્દેશ્ય એવી જનતાને નિશાન બનાવવાનો છે જે સત્તાધારી પક્ષના સમર્થનમાં નથી.
લોકશાહીની સુરક્ષા અને પારદર્શિતાનો સવાલ
મતદાર યાદી એ લોકશાહીની પવિત્રતાનું પ્રતિક છે. જ્યારે ચૂંટણી પંચ જેવી સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ આવી કવાયત હાથ ધરે છે, ત્યારે તે પ્રક્રિયા અત્યંત પારદર્શક હોવી જોઈએ. લાખો લોકોનું નામ યાદીમાંથી કયા આધારે હટાવવામાં આવ્યું, તેની યોગ્ય જાણકારી સંબંધિત વ્યક્તિને મળવી જોઈએ, જે ઘણીવાર જોવા મળતું નથી. BLO દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને કરવામાં આવતી આ તપાસમાં માનવીય ભૂલો કે પૂર્વગ્રહોની શક્યતાને નકારી શકાતી નથી. જ્યારે એક જ ચૂંટણીમાં સત્તાધારી પક્ષને ફાયદો થાય તે રીતે મોટા પાયે મતદારોના નામ કપાય, ત્યારે તે સમગ્ર ન્યાયિક પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા સામે પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂકે છે.
નાગરિકોની જાગૃતિ અને ચૂંટણી પંચની જવાબદારી
આ સમગ્ર વિવાદ પછી, દેશના મતદારોમાં જાગૃતિ લાવવી અનિવાર્ય બની છે. દરેક નાગરિકે મતદાનના દિવસ પહેલા પોતાની વિગતો ઓનલાઈન પોર્ટલ પર તપાસતા રહેવું જોઈએ. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે પણ આ આંકડાઓનું પુનઃ મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર છે કે શા માટે આટલા મોટા પાયે મતદારોને યાદીમાંથી બહાર કરવામાં આવ્યા. ટેકનોલોજીના જમાનામાં જો મતદારોનું નામ ભૂલથી પણ કપાય તો તેને સુધારવાની પ્રક્રિયા સરળ અને ઝડપી હોવી જોઈએ. લોકશાહી ત્યારે જ મજબૂત બનશે જ્યારે દરેક પાત્ર વ્યક્તિ પોતાના મતાધિકારનો ઉપયોગ કરી શકશે. આવી ઘટનાઓ ભવિષ્યમાં ન દોહરાય તે માટે રાજકીય પક્ષો અને ચૂંટણી પંચ વચ્ચે એક મજબૂત સંવાદ અને કાયદાકીય માળખું હોવું અત્યંત જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો:
