Student Protest: દેશમાં NEET સહિત વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પેપર લીકના મુદ્દાએ શિક્ષણ વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલા આ મુદ્દાને લઈને દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શન થઈ રહ્યા છે અને કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ પણ વધુ જોર પકડી રહી છે. આ સમગ્ર ચર્ચા વચ્ચે વિદ્યાર્થી આંદોલનોના ઇતિહાસ અને તેમની અસરકારક ભૂમિકાની ફરી એકવાર ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજકીય જીવનને યાદ કરતાં એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે તેમણે પોતાના પ્રારંભિક રાજકીય સમયમાં પરીક્ષા પ્રણાલીમાં પારદર્શિતા અને પેપર લીક જેવા મુદ્દાઓ પર અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. આજે, વર્ષો પછી, દેશભરમાં પેપર લીકની ઘટનાઓ સામે આવ્યા બાદ તેમની પાસેથી જવાબદારી નક્કી કરવાની માંગ ઉઠી રહી છે. આ કારણસર ઘણા લોકો તેને રાજકીય વિસંગતિ તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે.
વિદ્યાર્થી સમુદાયને પરિવર્તનની સૌથી મોટી શક્તિ માનવામાં આવે છે
સમાજના અનેક વર્ગો સમય જતાં વ્યવસ્થાને સ્વીકારી લેતા હોય છે, પરંતુ વિદ્યાર્થી સમુદાય હંમેશા પરિવર્તન માટે સૌથી વધુ સક્રિય અને નિર્ભય માનવામાં આવે છે. જીવનની શરૂઆતના તબક્કે રહેલા વિદ્યાર્થીઓ પાસે ઊર્જા, જુસ્સો અને અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાની હિંમત વધુ હોય છે.
ભારતના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો અનેક એવા પ્રસંગો જોવા મળે છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓના આંદોલનોએ માત્ર શૈક્ષણિક પ્રશ્નો પૂરતા મર્યાદિત ન રહીને સમગ્ર રાજકીય અને સામાજિક વ્યવસ્થાને પ્રભાવિત કરી છે.
1974નું ગુજરાતનું નવ નિર્માણ આંદોલન
સ્વતંત્ર ભારતના સૌથી મોટા વિદ્યાર્થી આંદોલનોમાં 1974નું નવ નિર્માણ આંદોલન મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.
અમદાવાદની એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં મેસ ફીમાં થયેલા વધારાના વિરોધથી આ આંદોલનની શરૂઆત થઈ હતી. તે સમયે દેશમાં વધતી મોંઘવારી, બેરોજગારી અને ભ્રષ્ટાચારને કારણે લોકોમાં પહેલેથી જ અસંતોષ હતો. વિદ્યાર્થીઓના વિરોધને સમગ્ર અમદાવાદમાંથી સમર્થન મળ્યું અને પછી તે રાજ્યવ્યાપી આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયો. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની કે પોલીસ કાર્યવાહી, કર્ફ્યુ અને સેનાની મદદ લેવાની ફરજ પડી. આખરે વધતા જનઆક્રોશ વચ્ચે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલે રાજીનામું આપવું પડ્યું. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું કે વિદ્યાર્થી આંદોલન સરકારોને પણ જવાબદેહ બનાવી શકે છે.
બિહાર આંદોલન અને ‘સંપૂર્ણ ક્રાંતિ’
ગુજરાત બાદ બિહારમાં પણ વિદ્યાર્થીઓએ બેરોજગારી, ભ્રષ્ટાચાર અને વધતી મોંઘવારી સામે મોરચો ખોલ્યો હતો. પટના યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓએ ‘બિહાર છાત્ર સંઘર્ષ સમિતિ’ની રચના કરી અને બાદમાં જયપ્રકાશ નારાયણને આંદોલનનું નેતૃત્વ કરવા આમંત્રણ આપ્યું. જયપ્રકાશ નારાયણે બે સ્પષ્ટ શરતો મૂકી હતી—આંદોલન સંપૂર્ણપણે અહિંસક રહેશે અને વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નોને સમગ્ર દેશના સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય મુદ્દાઓ સાથે જોડવામાં આવશે. પટનાના ગાંધી મેદાનમાં લાખો લોકોની હાજરીમાં તેમણે “સંપૂર્ણ ક્રાંતિ”નો નારો આપ્યો, જેના પછી આ આંદોલન દેશના અનેક રાજ્યોમાં ફેલાઈ ગયું.
ઇમરજન્સી અને સત્તા પરિવર્તન સુધી પહોંચેલો સંઘર્ષ
બિહાર આંદોલન પછી રાજકીય દબાણ સતત વધતું ગયું. અલાહાબાદ હાઈકોર્ટના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા બાદ વિરોધ વધુ તેજ બન્યો. ત્યારબાદ દેશભરમાં ઇમરજન્સી જાહેર કરવામાં આવી, જેને ભારતીય લોકશાહીના સૌથી વિવાદાસ્પદ સમયગાળામાંથી એક માનવામાં આવે છે. બે વર્ષ બાદ જ્યારે લોકસભાની ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે લાંબા સમયથી સત્તામાં રહેલી કોંગ્રેસ સરકારને સત્તા ગુમાવવી પડી. રાજકીય વિશ્લેષકો આજે પણ વિદ્યાર્થી આંદોલનને આ પરિવર્તનના મુખ્ય પરિબળોમાંનું એક માને છે.
સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં પણ વિદ્યાર્થીઓની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા
1942ના ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન જ્યારે બ્રિટિશ સરકારે મોટા ભાગના રાષ્ટ્રીય નેતાઓની ધરપકડ કરી, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓએ આંદોલનની જવાબદારી સંભાળી હતી. પટના, મુંબઈ, કોલકાતા સહિત અનેક શહેરોમાં વિદ્યાર્થીઓ રસ્તા પર ઉતર્યા. પટના સચિવાલય પર તિરંગો ફરકાવવાના પ્રયાસ દરમિયાન બ્રિટિશ શાસકોએ ગોળીબાર કર્યો, જેમાં અનેક વિદ્યાર્થીઓ શહીદ થયા. આ ઘટનાએ સમગ્ર દેશમાં ભારે રોષ ફેલાવ્યો અને સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનને નવી દિશા મળી.
રોયલ ઇન્ડિયન નેવી બળવામાં વિદ્યાર્થીઓનું સમર્થન
1946માં રોયલ ઇન્ડિયન નેવીના જવાનો દ્વારા કરવામાં આવેલા બળવાને પણ વિદ્યાર્થીઓનું વ્યાપક સમર્થન મળ્યું હતું. મુંબઈ, કરાચી અને કોલકાતા સહિતના શહેરોમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓ રસ્તા પર ઉતર્યા. અનેક સ્થળોએ હડતાલો અને વિરોધ પ્રદર્શન થયા. આ ઘટનાએ બ્રિટિશ શાસન પર વધુ દબાણ ઊભું કર્યું અને ભારતની આઝાદીની પ્રક્રિયાને ગતિ મળી.
વર્તમાન પેપર લીક વિવાદે ફરી જગાડી જૂની યાદો
આજે દેશભરમાં NEET અને અન્ય પરીક્ષાઓમાં પેપર લીકના આરોપો સામે આવ્યા પછી ફરી એકવાર વિદ્યાર્થી આંદોલન કેન્દ્રસ્થાને આવ્યું છે. વિદ્યાર્થીઓ પારદર્શક પરીક્ષા વ્યવસ્થા, જવાબદારી નક્કી કરવી, દોષિતો સામે કડક કાર્યવાહી અને શિક્ષણ પ્રણાલીમાં વ્યાપક સુધારાની માંગ કરી રહ્યા છે. સાથે જ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ પણ અનેક સ્થળોએ ઉઠી રહી છે.
દિલ્હી સહિત વિવિધ શહેરોમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ કાર્યવાહી અને લાઠીચાર્જની ઘટનાઓ પણ ચર્ચાનો વિષય બની છે. આ ઘટનાએ વિદ્યાર્થી સંગઠનો, શિક્ષણવિદો અને વિવિધ રાજકીય પક્ષોમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે.
શિક્ષણ સુધારાની માંગ હવે કેન્દ્રમાં
શિક્ષણ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકોનું માનવું છે કે પ્રશ્ન માત્ર એક કે બે પરીક્ષાઓનો નથી, પરંતુ સમગ્ર પરીક્ષા પ્રણાલીની વિશ્વસનીયતાનો છે. જો પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સુરક્ષિત પરીક્ષા વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં નહીં આવે તો લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય પર તેની સીધી અસર પડશે.
ભારતના ઇતિહાસમાં અનેક વખત વિદ્યાર્થી આંદોલનોએ મોટા રાજકીય અને સામાજિક પરિવર્તનો લાવ્યા છે. હાલની સ્થિતિમાં પણ વિદ્યાર્થીઓનો મુખ્ય ભાર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવા, પેપર લીકની ઘટનાઓ પર કડક નિયંત્રણ લાવવા અને જવાબદારો સામે અસરકારક કાર્યવાહી કરવાની માંગ પર કેન્દ્રિત છે.
