AI Surveillance India: ભારતમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) આધારિત ચહેરા ઓળખ (Facial Recognition Technology – FRT) અને ડિજિટલ સર્વેલન્સને લઈને નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. કેટલાક વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન AI કેમેરા અને ચહેરા ઓળખ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાના દાવાઓ પછી ગોપનીયતા, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને લોકશાહી અધિકારો અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. આ મુદ્દો હવે જાહેર ચર્ચા ઉપરાંત અદાલતો સુધી પણ પહોંચી ગયો છે.
જ્યોર્જ ઓરવેલની કલ્પના સાથે કરવામાં આવતી સરખામણી
આ સમગ્ર ચર્ચા દરમિયાન ઘણા વિશ્લેષકો અને ટીકાકારો બ્રિટિશ લેખક જ્યોર્જ ઓરવેલની પ્રસિદ્ધ નવલકથા 1984નો ઉલ્લેખ કરે છે, જેમાં સરકાર દરેક નાગરિક પર સતત નજર રાખતી હોવાની કલ્પના રજૂ કરવામાં આવી હતી. ટીકાકારોનું માનવું છે કે આધુનિક ટેક્નોલોજી અને AIના વધતા ઉપયોગ સાથે કેટલીક લોકશાહી વ્યવસ્થાઓમાં પણ આવા પ્રશ્નો ઉભા થઈ રહ્યા છે.
વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ચહેરા ઓળખ સિસ્ટમના ઉપયોગના દાવા
તાજેતરના NEET વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ખાસ કરીને દિલ્હીના જંતર મંતર વિસ્તારમાં AI આધારિત સર્વેલન્સ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાના દાવા થયા છે. દાવા મુજબ, વિરોધમાં હાજર લોકોના ચહેરા સ્કેન કરવામાં આવ્યા, તેમની ઓળખ ડિજિટલ રીતે નોંધવામાં આવી અને સમગ્ર કાર્યક્રમનું રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવ્યું.
કેટલાક વિડિયો અને મીડિયા અહેવાલોમાં એવા દાવા કરવામાં આવ્યા કે સ્થળ પર અદ્યતન કેમેરા અને AI આધારિત સર્વેલન્સ વાહનો તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા.
દિલ્હી પોલીસનો પક્ષ
દિલ્હી પોલીસનું કહેવું છે કે આવા સાધનોનો ઉપયોગ માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા તથા સંભવિત ગુનેગારોની ઓળખ કરવા માટે કરવામાં આવે છે. પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન કેટલાક ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા લોકોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી.
પોલીસનો દાવો છે કે આ પ્રકારનું સર્વેલન્સ જાહેર સુરક્ષા માટે નિયમિત પ્રક્રિયાનો ભાગ છે અને તેનો હેતુ સામાન્ય નાગરિકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
વિરોધ કરનારાઓના આરોપો
બીજી તરફ, વિદ્યાર્થી સંગઠનો, નાગરિક અધિકાર કાર્યકરો અને કેટલાક સામાજિક સંગઠનોનો આરોપ છે કે ચહેરા ઓળખ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરનારાઓ પર નજર રાખવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. તેમનું કહેવું છે કે વિરોધમાં ભાગ લેનારા લોકોની ઓળખ ભવિષ્યમાં તેમની સામે કાર્યવાહી કરવા માટે સાચવી રાખવામાં આવી શકે છે.
ટીકાકારોના મતે, જો લોકોને સતત દેખરેખ હેઠળ હોવાનો અનુભવ થશે તો તેઓ વિરોધ કરવાનો અથવા પોતાના મત વ્યક્ત કરવાનો ડર અનુભવશે.
AI સર્વેલન્સ વાહનો અંગેના દાવા
મીડિયા અહેવાલોમાં એવા દાવા કરવામાં આવ્યા છે કે કેટલાક મોબાઇલ સર્વેલન્સ વાહનોમાં અનેક હાઇ-ડેફિનેશન કેમેરા, 360 ડિગ્રી કવરેજ, લાઇવ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ અને AI આધારિત ચહેરા ઓળખ ક્ષમતા ઉપલબ્ધ હતી.
દાવાઓ મુજબ, આવા વાહનોમાં રિયલ-ટાઇમ વિડિયો ફીડ અને ડિજિટલ ઓળખ મેળવવાની સુવિધા પણ સામેલ હતી. જોકે સરકાર દ્વારા આ સિસ્ટમની સંપૂર્ણ ટેક્નિકલ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી.
ડેટા ક્યાં સંગ્રહિત થાય છે તે અંગે પ્રશ્નો
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ચહેરા ઓળખ દ્વારા એકત્રિત થતો ડેટા ક્યાં સંગ્રહિત થાય છે, કેટલો સમય સુધી રાખવામાં આવે છે, તેનો ઉપયોગ કોણ કરે છે અને તેને કઈ રીતે સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.
ટીકાકારોનો દાવો છે કે આ બાબતે પૂરતી પારદર્શિતા ઉપલબ્ધ નથી.
ટેન્ડર અને માહિતી જાહેર કરવાની માંગ
ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશન (IFF) સહિત કેટલીક સંસ્થાઓએ માહિતીના અધિકાર હેઠળ સંબંધિત દસ્તાવેજોની માંગ કરી હતી. અહેવાલો અનુસાર, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો હવાલો આપીને કેટલીક માહિતી જાહેર કરવામાં આવી નહોતી.
આ મુદ્દાએ પારદર્શિતા અંગે વધુ પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે.
ગોપનીયતાના અધિકાર અંગે કાનૂની સ્થિતિ
ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે 2017ના ઐતિહાસિક Justice K.S. Puttaswamy v. Union of India ચુકાદામાં ગોપનીયતાના અધિકારને બંધારણના કલમ 21 હેઠળ મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપી હતી.
આ ચુકાદા અનુસાર, જો સરકાર કોઈ વ્યક્તિની ગોપનીયતામાં દખલ કરે તો તે માટે સ્પષ્ટ કાયદો, કાયદેસર હેતુ અને જરૂરી પ્રમાણિકતા હોવી આવશ્યક છે.
ચહેરા ઓળખ ટેક્નોલોજી માટે અલગ કાયદાની ગેરહાજરી
નાગરિક અધિકાર સંગઠનોનું કહેવું છે કે હાલમાં ભારતમાં Facial Recognition Technology માટે કોઈ સમર્પિત કાયદો ઉપલબ્ધ નથી. તેમના મતે, આ કારણે ટેક્નોલોજીના ઉપયોગ માટે સ્પષ્ટ નિયમો અને જવાબદારીની વ્યવસ્થા હજુ સુધી નિર્ધારિત નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી અરજીઓ
આ મુદ્દે વિવિધ અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજદારોનો દાવો છે કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ દરમિયાન ચહેરા ઓળખ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ગોપનીયતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે.
સરકાર તરફથી રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે આવા ઉપાયો માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે અપનાવવામાં આવે છે અને તમામ પ્રકારના જાહેર કાર્યક્રમોમાં વિડિયો રેકોર્ડિંગ સામાન્ય પ્રક્રિયાનો ભાગ છે.
પત્રકારો અને સરકારી સર્વેલન્સ વચ્ચેનો તફાવત
અરજદારોનું કહેવું છે કે સામાન્ય લોકો અથવા પત્રકારો દ્વારા કરવામાં આવતું વિડિયો રેકોર્ડિંગ અને સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતું AI આધારિત સર્વેલન્સ બંને અલગ બાબતો છે. તેમના મતે, સરકાર પાસે ધરપકડ, તપાસ અને ડેટાબેઝ તૈયાર કરવાની સત્તા હોવાથી બંનેની તુલના કરી શકાય નહીં.
ચહેરા ઓળખ ટેક્નોલોજીની ચોકસાઈ અંગે પ્રશ્નો
વિશ્વભરના અનેક સંશોધનોમાં ચહેરા ઓળખ ટેક્નોલોજીની ચોકસાઈ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. કેટલાક અભ્યાસોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે અલગ-અલગ ત્વચાના રંગ, પ્રકાશની સ્થિતિ અને લિંગ અનુસાર ઓળખમાં ભૂલો થવાની શક્યતા વધી શકે છે.
ખોટી ઓળખના કારણે નિર્દોષ વ્યક્તિઓ સામે કાર્યવાહી થવાની શક્યતા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ઉદાહરણો
યુરોપિયન યુનિયનમાં જાહેર સ્થળોએ રિયલ-ટાઇમ Facial Recognition ના ઉપયોગ પર કડક નિયંત્રણો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે અને ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં જ તેની મંજૂરી આપવામાં આવે છે.
અમેરિકામાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે એકસરખો કાયદો નથી, પરંતુ અનેક રાજ્યોએ પોતાના નિયમો બનાવ્યા છે.
ચીનમાં સરકારી સર્વેલન્સનો વ્યાપ ઘણો મોટો માનવામાં આવે છે અને ત્યાં ચહેરા ઓળખ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ અનેક જાહેર સેવાઓ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં થાય છે.
ગોપનીયતા અને લોકશાહી વચ્ચેનું સંતુલન
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, પરંતુ તેની સાથે નાગરિકોની ગોપનીયતા અને બંધારણીય અધિકારોનું પણ સમાન રીતે રક્ષણ થવું જોઈએ.
તેમના મતે, સ્પષ્ટ કાયદા, પારદર્શક નીતિઓ, ડેટા સુરક્ષા અને સ્વતંત્ર દેખરેખ જેવી વ્યવસ્થાઓ જરૂરી છે જેથી ટેક્નોલોજીનો દુરુપયોગ ન થાય.
આગળનો માર્ગ
ભારતમાં AI આધારિત સર્વેલન્સ અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચા હવે માત્ર ટેક્નોલોજી પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. આ મુદ્દો ગોપનીયતા, લોકશાહી, કાયદો, નાગરિક અધિકારો અને રાજ્યની જવાબદારી સાથે સીધો જોડાયેલો બની ગયો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલા કેસો અને ભવિષ્યમાં સરકાર દ્વારા લેવામાં આવનારા નીતિગત નિર્ણયો આ ક્ષેત્રની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ત્યાં સુધી, સુરક્ષા અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવાનો પ્રશ્ન દેશની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જાહેર ચર્ચાઓમાંથી એક બની રહ્યો છે.
