Youth Protest India: 1. યુવાનોનો રોષ કેમ વધ્યો?

દેશમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી પ્રવેશ પરીક્ષાઓના પ્રશ્નપત્ર લીક થવાના બનાવોએ લાખો વિદ્યાર્થીઓમાં ભારે અસંતોષ ઉભો કર્યો છે. અનેક જગ્યાએ વિદ્યાર્થીઓએ રસ્તા પર ઉતરીને વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ બાદ કેન્દ્ર સરકાર પર દબાણ વધ્યું અને શિક્ષણ મંત્રાલયમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર જોવા મળ્યો. જોકે માત્ર નેતૃત્વમાં ફેરફારથી યુવાનોનો રોષ શાંત થાય તેવી સ્થિતિ નથી. આજે યુવાનો રોજગાર, શિક્ષણની ગુણવત્તા અને ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા જેવા મુદ્દાઓને લઈને વધુ ચિંતિત બન્યા છે.

2. સરકારના તાત્કાલિક પગલાં

વિરોધ બાદ સરકારે પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં સુધારા માટે કેટલાક મહત્વના નિર્ણયો લીધા. પેપર લીકના કેસોની ઝડપી સુનાવણી માટે ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટની જાહેરાત કરવામાં આવી. ઉપરાંત પરીક્ષા પ્રણાલીમાં ટેકનોલોજી આધારિત સુધારાઓ માટે નિષ્ણાતોને જવાબદારી સોંપવામાં આવી. તેમ છતાં નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પગલાં માત્ર શરૂઆત છે. મૂળ સમસ્યા રોજગાર અને શિક્ષણ વ્યવસ્થાની ગુણવત્તા સાથે જોડાયેલી હોવાથી લાંબા ગાળાના સુધારાની જરૂરિયાત છે.

3. રોજગાર બજારમાં ગંભીર સ્થિતિ

અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે છેલ્લા દાયકામાં દેશના શ્રમબજારમાં નોંધપાત્ર દબાણ વધ્યું છે. બિન-કૃષિ ક્ષેત્રમાં પૂરતી નવી નોકરીઓ સર્જાઈ નથી, જ્યારે વાસ્તવિક આવકમાં પણ મર્યાદિત વધારો થયો છે. પરિણામે લાખો શિક્ષિત યુવાનો યોગ્ય રોજગાર માટે લાંબા સમય સુધી રાહ જોવી પડે છે. માત્ર આર્થિક વિકાસનો દર વધવાથી રોજગારની સમસ્યા હલ થતી નથી.

4. શિક્ષણ અને રોજગાર વચ્ચેનું મોટું અંતર

ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં સતત વધારો થયો છે, પરંતુ શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી યોગ્ય નોકરી મળવી વધુ મુશ્કેલ બની રહી છે. ઘણા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે શિક્ષણ પ્રણાલી ઉદ્યોગોને જરૂરી કૌશલ્ય ધરાવતા યુવાનો તૈયાર કરવામાં પાછળ રહી રહી છે. પરિણામે ડિગ્રી ધરાવતા અનેક યુવાનોને પણ નોકરી માટે લાંબી રાહ જોવી પડે છે.

5. મહત્વના આંકડા ચિંતાજનક તસવીર દર્શાવે છે

ભારતમાં હાલમાં 15થી 29 વર્ષની વયના 36 કરોડથી વધુ યુવાનો છે, જે વિશ્વની સૌથી મોટી યુવા વસ્તીમાંથી એક છે.

અહેવાલો અનુસાર:

• 1983માં 20થી 29 વર્ષની વયના માત્ર 4% લોકો ગ્રેજ્યુએટ હતા અને તેમાં 13% બેરોજગાર હતા.
• 2023માં આ જ વય જૂથમાં 28% લોકો ગ્રેજ્યુએટ બન્યા, પરંતુ તેમાં 67% સુધી બેરોજગારી નોંધાઈ.
• 2004-05થી 2023 દરમિયાન દર વર્ષે સરેરાશ 50 લાખ નવા ગ્રેજ્યુએટ્સ તૈયાર થયા.
• પરંતુ દર વર્ષે માત્ર આશરે 28 લાખ યુવાનોને જ રોજગાર મળ્યો.
• ગ્રેજ્યુએટ અથવા પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ યુવાનોમાંથી માત્ર 3.7% લોકોને ઉચ્ચ કૌશલ્યવાળી નોકરી મળી.
• જ્યારે 7%થી પણ ઓછા લોકોને કાયમી પગારવાળી નોકરી મળી.

આ આંકડા દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં વધારો થયો હોવા છતાં રોજગારની તકો તે જ ગતિએ વધી નથી.

6. મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં ઘટાડો

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે રોજગાર સર્જવામાં મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ ક્ષેત્રનો અર્થવ્યવસ્થામાં હિસ્સો ઘટ્યો છે.

મુખ્ય આંકડા:

• 2015માં GDPમાં મેન્યુફેક્ચરિંગનો હિસ્સો 17% હતો.
• હાલમાં તે ઘટીને આશરે 14% રહ્યો છે.
• 2015 બાદ લગભગ પાંચ વર્ષ સુધી મેન્યુફેક્ચરિંગ રોજગારમાં ઘટાડો નોંધાયો.

આ સ્થિતિને કારણે લાખો લોકો કૃષિ ક્ષેત્રમાં પાછા વળ્યા, જેને નિષ્ણાતો છુપાયેલી બેરોજગારી તરીકે જુએ છે.

7. AIથી નવી ચિંતા

કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI)ના ઝડપી વિકાસે પણ રોજગાર બજાર પર અસર શરૂ કરી છે. ખાસ કરીને IT અને સોફ્ટવેર ક્ષેત્રમાં નવી ભરતીની ગતિ ધીમી પડી રહી છે.

અહેવાલો અનુસાર:

• ખેતી સિવાયની 8%થી 12% નોકરીઓ પર AIની અસર પડી શકે છે.
• છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં IT ક્ષેત્રમાં નવી ભરતીનો દર 10%થી પણ ઓછો રહ્યો હોવાનું ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓનું કહેવું છે.
• કરાર આધારિત નોકરીઓ વધી રહી છે, જ્યારે પગાર વૃદ્ધિ મર્યાદિત રહી છે.

8. હવે માત્ર ડિગ્રી પૂરતી નથી

ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હવે ભરતીમાં માત્ર ડિગ્રી નહીં પરંતુ વાસ્તવિક કૌશલ્ય વધુ મહત્વનું બની રહ્યું છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં પ્લમ્બર, ઇલેક્ટ્રિશિયન, મિકેનિક, ટેક્નિશિયન અને અન્ય વ્યવસાયિક કૌશલ્ય ધરાવતા લોકોની માંગ વધી રહી છે. તેથી શિક્ષણ સંસ્થાઓએ પણ અભ્યાસક્રમમાં વ્યવસાયિક તાલીમને વધુ મહત્વ આપવાની જરૂર છે.

9. કલ્યાણકારી યોજનાઓથી સમસ્યા સંપૂર્ણ હલ નહીં થાય

સરકારે સીધા નાણાં હસ્તાંતરણ (DBT) સહિત અનેક કલ્યાણકારી યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે, જેનાથી કેટલાક વર્ગોને રાહત મળી છે. પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર સહાય યોજનાઓથી લાંબા ગાળે રોજગારનું સંકટ દૂર થઈ શકશે નહીં. તેના માટે ઉત્પાદન, ઉદ્યોગ, કૌશલ્ય વિકાસ અને શિક્ષણ સુધારાની સંકલિત નીતિ જરૂરી રહેશે.

10. સરકાર માટે આગળનો સૌથી મોટો પડકાર

વિશ્લેષકોના મતે યુવાનોનો વધતો અસંતોષ માત્ર પરીક્ષા કે પેપર લીક સુધી મર્યાદિત નથી. રોજગારની અછત, શિક્ષણની ગુણવત્તા, મેન્યુફેક્ચરિંગમાં મંદી, AIના કારણે બદલાતું રોજગાર બજાર અને વધતી સ્પર્ધા જેવા અનેક પરિબળો એકસાથે કામ કરી રહ્યા છે. જો આગામી વર્ષોમાં ગુણવત્તાયુક્ત રોજગાર સર્જન, કૌશલ્ય વિકાસ અને વિશ્વસનીય પરીક્ષા વ્યવસ્થા ઉભી નહીં થાય તો યુવાનોનો અસંતોષ સરકાર માટે લાંબા સમય સુધી સૌથી મોટો રાજકીય અને આર્થિક પડકાર બની શકે છે.