Data Center Protest: ભારતમાં ઝડપથી વધી રહેલા ડેટા સેન્ટર પ્રોજેક્ટોને લઈને હવે અનેક રાજ્યોમાં સ્થાનિક લોકોનો વિરોધ તેજ બનતો જઈ રહ્યો છે. મહારાષ્ટ્રના ઠાણેમાં બાલ્કુમ વિસ્તારમાં એમેઝોન દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહેલા અંદાજે ₹47,000 કરોડના ડેટા સેન્ટર સામે રહીશોએ ગરમી, અવાજ, વધતી વીજળીની માંગ અને પર્યાવરણ પર પડનારી અસર અંગે ગંભીર ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે. બીજી તરફ આંધ્ર પ્રદેશના વિશાખાપટ્ટનમમાં ગૂગલ અને અદાણી ગ્રુપના પ્રસ્તાવિત ડેટા સેન્ટર સામે લોકો “We Cannot Drink Data” જેવા બેનરો સાથે રસ્તા પર ઉતર્યા છે. આ બંને ઘટનાઓ માત્ર સ્થાનિક વિરોધ નથી, પરંતુ AI અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણ સાથે ઊભા થઈ રહેલા પર્યાવરણીય અને સામાજિક પ્રશ્નો તરફ ધ્યાન દોરે છે.
ભારતમાં ડેટા સેન્ટરોનો ઝડપી વિસ્તાર
દેશમાં હાલમાં અંદાજે 141 ડેટા સેન્ટરો કાર્યરત છે, જ્યારે વિવિધ રાજ્યોમાં વધુ 104 નવા ડેટા સેન્ટર પ્રોજેક્ટો વિકાસ હેઠળ અથવા આયોજનના તબક્કામાં છે. ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની વધતી માંગને પહોંચી વળવા વૈશ્વિક ટેક કંપનીઓ ભારતને મહત્વપૂર્ણ હબ તરીકે વિકસાવી રહી છે. જોકે સ્થાનિક સમુદાયો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે વિકાસના આ મોડેલમાં પાણી, વીજળી અને પર્યાવરણ પર પડનારો ભાર કોણ વહન કરશે.
ઠાણેમાં એમેઝોનના પ્રોજેક્ટ સામે રહેવાસીઓની ચિંતા
ઠાણેના બાલ્કુમ વિસ્તારમાં 53 એકર જમીન પર એમેઝોન વેબ સર્વિસીસ ઇન્ડિયા દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહેલા હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટરનો સ્થાનિક સંગઠન “Wake Up ThaneKar (WUT)” સતત વિરોધ કરી રહ્યો છે. રહીશોના જણાવ્યા મુજબ આ પ્રોજેક્ટ ગીચ રહેણાંક વિસ્તારમાં બની રહ્યો છે, જ્યાં આસપાસ રહેણાંક સોસાયટીઓ, ગામો, શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને મેટ્રો જેવી જાહેર સુવિધાઓ આવેલી છે.
વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન સ્થાનિક લોકોએ ગરમીમાં વધારો, ડીઝલ જનરેટરોથી થનારા અવાજ, કાર્બન ઉત્સર્જન અને ભારે વીજળીની માંગ જેવા મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા હતા. રહીશોના જણાવ્યા મુજબ નિષ્ણાતોએ તેમને સમજાવ્યું હતું કે ડેટા સેન્ટરના કુલિંગ માટે મોટા પ્રમાણમાં એર કન્ડીશનિંગ સિસ્ટમોનો ઉપયોગ થવાથી સમગ્ર વિસ્તાર “હીટ આઇલેન્ડ”માં ફેરવાઈ શકે છે.
વીજળી અને મંજૂરી પ્રક્રિયા અંગે પણ સવાલો
સ્થાનિક લોકોનો દાવો છે કે હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટરને સતત આશરે 420 મેગાવોટ વીજળીની જરૂર પડે છે. તેઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે વિસ્તાર પહેલાથી જ વીજ પુરવઠાની સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે અને આવી સ્થિતિમાં વધારાની માંગ સ્થાનિક વીજ વ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે.
રહેવાસીઓએ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી મંજૂરી પ્રક્રિયા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે રહેણાંક વિસ્તાર પર પડનારી સંભવિત અસરો અંગે પૂરતું મૂલ્યાંકન જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી અને જો કોઈ અભ્યાસ થયો હોય તો તે જાહેર થવો જોઈએ.
વિશાખાપટ્ટનમમાં પાણી અને પર્યાવરણનો મુદ્દો કેન્દ્રમાં
આંધ્ર પ્રદેશના વિશાખાપટ્ટનમમાં ગૂગલ અને અદાણી ગ્રુપ દ્વારા પ્રસ્તાવિત લગભગ 15 અબજ ડૉલરના ડેટા સેન્ટર પ્રોજેક્ટ સામે પણ ભારે વિરોધ જોવા મળી રહ્યો છે. સ્થાનિક લોકો અને પર્યાવરણ સંગઠનોનું કહેવું છે કે શહેર પહેલાથી જ પાણીની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે અને આવી સ્થિતિમાં મોટા પ્રોજેક્ટને લાંબા ગાળાની પાણી પુરવઠાની ખાતરી આપવી યોગ્ય છે કે નહીં તે અંગે ગંભીર ચર્ચા જરૂરી છે.
કાર્યકર્તાઓએ હાઇકોર્ટ અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલમાં અરજીઓ દાખલ કરીને પ્રોજેક્ટના પર્યાવરણીય પ્રભાવનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવાની માંગ કરી છે. પ્રોજેક્ટ કમ્બલાકોંડા વન્યજીવ અભયારણ્યની નજીક હોવાથી વન્યજીવોના આવાસ પર અસર થવાની આશંકા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ડેટા સેન્ટરોને કેટલું પાણી જોઈએ?
ડેટા સેન્ટરમાં પાણીનો ઉપયોગ તેની કુલિંગ ટેક્નોલોજી પર આધાર રાખે છે. કેટલાક અભ્યાસો મુજબ પાણી આધારિત કુલિંગ સિસ્ટમમાં અંદાજે 7,000 લીટર પાણી પ્રતિ મેગાવોટ-કલાક વીજળીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. જો 100 મેગાવોટનું ડેટા સેન્ટર સતત 24 કલાક કાર્યરત રહે તો સિદ્ધાંત મુજબ રોજ લગભગ 1.68 કરોડ લીટર પાણીની જરૂર પડી શકે છે. જોકે દરેક ડેટા સેન્ટર માટે આ આંકડો સમાન નથી.
કંપનીઓનું કહેવું છે કે આધુનિક કુલિંગ ટેક્નોલોજી દ્વારા પાણીનો વપરાશ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવામાં આવી રહ્યો છે. તેમ છતાં નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ડેટા સેન્ટરનો વાસ્તવિક “વોટર ફૂટપ્રિન્ટ” માત્ર સીધા વપરાશથી નહીં, પરંતુ તેને વીજળી પૂરી પાડતા પાવર પ્લાન્ટોમાં વપરાતા પાણીથી પણ નક્કી થાય છે.
અમેરિકામાં પણ ઉઠ્યા સમાન સવાલો
ડેટા સેન્ટરો સામેનો વિરોધ માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ અમેરિકામાં પણ વધી રહ્યો છે. કેલિફોર્નિયા, વર્જિનિયા અને ફ્લોરિડામાં એમેઝોન, ગૂગલ, માઈક્રોસોફ્ટ અને મેટા જેવા ટેક જાયન્ટ્સના ડેટા સેન્ટરો સામે સ્થાનિક સમુદાયો પાણી, વીજળી, જમીનના ઉપયોગ, પર્યાવરણ અને મર્યાદિત સ્થાનિક રોજગાર જેવા મુદ્દાઓને લઈને વિરોધ નોંધાવી રહ્યા છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં તો મોટા ડેટા સેન્ટર પ્રોજેક્ટો વિરોધ બાદ સ્થગિત અથવા રદ પણ કરવામાં આવ્યા છે.
વિકાસ સામે જવાબદારીનો મોટો પ્રશ્ન
ડેટા સેન્ટરો અને AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ભવિષ્યની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહ્યા છે, પરંતુ તેની સાથે પાણી, ઊર્જા અને પર્યાવરણ પર વધતો દબાણ પણ હવે જાહેર ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. એક તરફ સરકારો અને ટેક કંપનીઓ ડિજિટલ વિકાસ અને રોકાણને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે, તો બીજી તરફ સ્થાનિક સમુદાયો વિકાસની કિંમત અંગે સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે. આવનારા સમયમાં પડકાર માત્ર વધુ ડેટા સેન્ટરો બનાવવાનો નહીં, પરંતુ વિકાસ, કુદરતી સંસાધનો અને સ્થાનિક સમુદાયોના હિતો વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું તે રહેશે.
