Gallbladder Cancer India: બિહારના એક જિલ્લામાં રહેતી 44 વર્ષની મહિલાને લગભગ 10 મહિના સુધી જમણા ઉપરના પેટમાં હળવો દુખાવો અને જમ્યા બાદ ભારેપણું અનુભવાતું રહ્યું. શરૂઆતમાં તેને ગેસ કે એસિડિટી માનીને ઘરગથ્થુ ઉપચાર અને એન્ટાસિડ લેવામાં આવ્યા. પરંતુ બાદમાં આંખોમાં પીળાશ, ભૂખમાં ઘટાડો અને માત્ર બે મહિનામાં લગભગ 9 કિલો વજન ઘટતાં તપાસ કરાવવામાં આવી. અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં ગોલ બ્લેડર એટલે કે પિત્તાશયનું કેન્સર હોવાનું સામે આવ્યું અને તે એડવાન્સ સ્ટેજમાં પહોંચી ચૂક્યું હતું. આ ઘટના એક મહત્વના સવાલ તરફ ધ્યાન દોરે છે કે ભારતમાં ગોલ બ્લેડર કેન્સરનું જોખમ કેટલાક વિસ્તારોમાં અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીએ કેમ વધારે જોવા મળે છે?

ભારતમાં ગોલ બ્લેડર કેન્સરનું અસમાન ભૌગોલિક વિતરણ

ગોલ બ્લેડર કેન્સર વૈશ્વિક સ્તરે પ્રમાણમાં ઓછું જોવા મળતું કેન્સર છે, પરંતુ ઉપલબ્ધ એપિડેમિયોલોજીકલ અંદાજો મુજબ ભારત વિશ્વના કુલ ગોલ બ્લેડર કેન્સર બર્ડનનો આશરે 10 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. ભારતમાં પણ તેનું વિતરણ એકસરખું નથી. ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં તેનો દર તુલનાત્મક રીતે ઊંચો જોવા મળે છે, જ્યારે દક્ષિણ ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં તે ઓછો છે. જૂના ભારતીય કેન્સર રજિસ્ટ્રી ડેટામાં મહિલાઓમાં એજ-એડજસ્ટેડ ઈન્સિડન્સ ચેન્નાઈમાં આશરે 0.8 પ્રતિ લાખ સામે દિલ્હીમાં આશરે 8.9 પ્રતિ લાખ નોંધાયો હતો, એટલે કે દસ ગણાથી વધુ તફાવત.

ગંગા બેસિન સાથે દેખાતો કેન્સરનો પેટર્ન

ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ અને આસપાસના વિસ્તારોને જોવામાં આવે તો ગંગા અને ગેંજેટિક બેસિનની આસપાસ ગોલ બ્લેડર કેન્સરનું પ્રમાણ વધારે હોવાનો એક પેટર્ન જોવા મળે છે. જોકે ગંગાનું પાણી સીધું કેન્સરનું કારણ છે એવું કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. સંશોધનનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે આ વિસ્તારમાં પર્યાવરણીય, જૈવિક, આહાર અને સામાજિક પરિબળો કેવી રીતે એકબીજા સાથે જોડાઈને જોખમ વધારી શકે છે. કેટલીક હોસ્પિટલ આધારિત સ્ટડીઝમાં રેફરલ બાયસ પણ જોવા મળ્યો છે, તેથી માત્ર નકશાના આધારે કારણ-પરિણામ નક્કી કરી શકાય નહીં.

ગોલ બ્લેડર શું છે અને કેન્સર કેવી રીતે વિકસી શકે?

લિવરની નીચે નાશપતી જેવા આકારની નાની થેલીને ગોલ બ્લેડર કહેવામાં આવે છે. લિવર દ્વારા બનતું બાઈલ નામનું પ્રવાહી તેમાં સંગ્રહિત રહે છે અને ખાસ કરીને ચરબીયુક્ત ખોરાકના પાચનમાં મદદ કરે છે. ગોલસ્ટોન, વારંવાર થતું ઈન્ફેક્શન, ઈરિટેશન અને લાંબા સમયનું ઈન્ફ્લેમેશન ગોલ બ્લેડરની અંદરની લાઈનિંગને અસર કરી શકે છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતી સોજાની પ્રક્રિયા સેલ્યુલર ડેમેજ અને અસામાન્ય કોષ વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. જોકે ગોલસ્ટોન હોવાનો અર્થ કેન્સર થવાનું નિશ્ચિત જોખમ નથી.

ગોલસ્ટોન સૌથી મહત્વના જોખમ પરિબળોમાંથી એક

ભારતીય અભ્યાસોમાં ગોલ બ્લેડર કેન્સરના દર્દીઓમાં ગોલસ્ટોન ખૂબ સામાન્ય રીતે જોવા મળ્યા છે. એક ભારતીય એપિડેમિયોલોજીકલ રિવ્યૂ મુજબ આશરે 80 ટકા ભારતીય ગોલ બ્લેડર કેન્સર દર્દીઓમાં ગોલસ્ટોન નોંધાયા હતા. ઉત્તર ભારતમાં 490 દર્દીઓ પર થયેલા એક અભ્યાસમાં પણ લગભગ 80 ટકા દર્દીઓમાં ગોલસ્ટોન જોવા મળ્યા હતા. છતાં માત્ર ગોલસ્ટોન સમગ્ર ભૌગોલિક પેટર્ન સમજાવી શકતા નથી, કારણ કે દક્ષિણ ભારતમાં ગોલસ્ટોન હોવા છતાં ગોલ બ્લેડર કેન્સરનો દર તુલનાત્મક રીતે ઓછો છે.

આર્સેનિક અને અસુરક્ષિત પાણી પર સંશોધન

ગંગા બેસિનના કેટલાક વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળમાં આર્સેનિક એક્સપોઝર જાહેર આરોગ્ય માટે ચિંતાનો વિષય છે. બિહાર અને આસામના આર્સેનિક-અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં 214 નવા ગોલ બ્લેડર કેન્સર દર્દીઓ અને 166 કંટ્રોલ્સની સરખામણી કરાયેલી એક કેસ-કંટ્રોલ સ્ટડીમાં વધુ લાંબા ગાળાના આર્સેનિક એક્સપોઝર સાથે જોખમ વધતું જોવા મળ્યું. સૌથી ઊંચી એક્સપોઝર કેટેગરીમાં ઓડ્સ રેશિયો આશરે 2.4 હતો અને ટ્રેન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલી સિગ્નિફિકન્ટ હતો. સંશોધકોએ ક્રોનિક આર્સેનિક એક્સપોઝરને સંભવિત જોખમ પરિબળ ગણાવ્યું છે, નિશ્ચિત કારણ નહીં.

હેવી મેટલ્સ અને કૃષિ રસાયણો અંગેના સંકેતો

બિહારના ગ્રામ્ય ગેંજેટિક બેસિનમાં ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના 60 ગામોમાં 22,000થી વધુ લોકોનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં લક્ષણો, આહાર અને પર્યાવરણીય પરિબળોનું મૂલ્યાંકન તથા પસંદગીના લોકોનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરવામાં આવ્યું. કેટલાક વિસ્તારોમાં અસુરક્ષિત પાણી અને નિકલ, કેડમિયમ તથા ક્રોમિયમ જેવા હેવી મેટલ્સની હાજરી ગોલ બ્લેડર ડીસીઝના ઊંચા પ્રિવેલન્સ સાથે જોડાયેલી જોવા મળી. જોકે આ અભ્યાસ ગોલ બ્લેડર ડીસીઝ પર હતો, માત્ર કેન્સર પર નહીં. પેસ્ટીસાઈડ અને કેમિકલ એક્સપોઝર અંગે પણ ભારતીય અભ્યાસોમાં સંભવિત એસોસિએશન જોવા મળ્યા છે, પરંતુ તેને સીધું કેન્સરનું કારણ ગણવું યોગ્ય નથી.

ટાઈફોઈડ, ક્રોનિક ઈન્ફ્લેમેશન અને અન્ય પરિબળો

સેલ્મોનેલા ટાઈફીથી થતો ટાઈફોઈડ કેટલાક લોકોમાં લાંબા સમય સુધી કેરિયર સ્ટેટ પેદા કરી શકે છે, જેમાં બેક્ટેરિયા ગોલ બ્લેડરમાં ટકી શકે છે. લાંબા સમયનું ઈન્ફેક્શન અને ઈન્ફ્લેમેશન, ખાસ કરીને ગોલસ્ટોન સાથે હોય ત્યારે, ગોલ બ્લેડરની અંદર સતત ઈરિટેશનનું વાતાવરણ બનાવી શકે છે. જોકે ટાઈફોઈડને ગોલ બ્લેડર કેન્સરનું એકમાત્ર કારણ ગણાવી શકાય નહીં. મસ્ટર્ડ ઓઈલ અંગે પણ સંશોધન થયું છે, ખાસ કરીને સંભવિત એડલ્ટ્રેશન અને ચોક્કસ કેમિકલ એક્સપોઝરને લઈને, પરંતુ સામાન્ય મસ્ટર્ડ ઓઈલને કેન્સરનું સાબિત કારણ કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.

મોડું નિદાન સૌથી મોટો પડકાર

ગોલ બ્લેડર કેન્સરના શરૂઆતના લક્ષણો ઘણીવાર સામાન્ય પાચન સમસ્યાઓ જેવા હોય છે. જમણા ઉપરના પેટમાં અસ્વસ્થતા, જમ્યા પછી ભારેપણું, અપચો, ઉબકા, ભૂખમાં ઘટાડો અને હળવો દુખાવો જેવા લક્ષણોને ઘણીવાર ગેસ અથવા એસિડિટી તરીકે અવગણવામાં આવે છે. જ્યારે પીળિયા, સતત પેટનો દુખાવો, નોંધપાત્ર વજન ઘટાડો, ભૂખમાં ગંભીર ઘટાડો અને નબળાઈ જેવા લક્ષણો દેખાય છે ત્યારે ઘણી વખત બીમારી આગળ વધી ચૂકી હોય છે. ભારતમાં દર્દીઓ પાંચમા કે છઠ્ઠા દાયકામાં પણ જોવા મળે છે, જ્યારે પશ્ચિમી દેશોમાં આ કેન્સર સામાન્ય રીતે વધુ ઉંમરે જોવા મળે છે.

મહિલાઓ અને હેલ્થકેર ઍક્સેસનો મુદ્દો

ભારતમાં મહિલાઓમાં ગોલ બ્લેડર કેન્સરનું બર્ડન પુરુષોની સરખામણીએ વધારે છે. ઘર, બાળકો અને પરિવારની જવાબદારીઓ વચ્ચે મહિલાઓ પોતાના સતત લક્ષણોને ઘણીવાર પ્રાથમિકતા આપતી નથી. હોસ્પિટલનું અંતર, પરિવહન, તપાસનો ખર્ચ અને પરિવારમાં કોની સારવારને પ્રાથમિકતા મળે છે જેવા સામાજિક પરિબળો પણ નિદાનમાં વિલંબ કરી શકે છે. તેથી માત્ર હોસ્પિટલ બનાવવાથી સમસ્યા ઉકેલાતી નથી; પ્રાથમિક આરોગ્ય સ્તરે યોગ્ય શંકા, જાગૃતિ અને સમયસર તપાસ પણ જરૂરી છે.

સમસ્યાનો ઉકેલ સમગ્ર પબ્લિક હેલ્થ સિસ્ટમમાં છે

ગંગા બેસિનની આ કહાનીને માત્ર કેન્સરની કહાની તરીકે જોવાને બદલે પર્યાવરણીય આરોગ્ય અને સામાજિક અસમાનતાની દૃષ્ટિએ જોવી જરૂરી છે. સુરક્ષિત પીવાનું પાણી, ભૂગર્ભજળની નિયમિત તપાસ, આર્સેનિક ઘટાડવાના પગલાં, સ્વચ્છતા, કૃષિ રસાયણોનું યોગ્ય સંચાલન, ટાઈફોઈડથી બચાવ, ગોલસ્ટોનનું યોગ્ય મેનેજમેન્ટ, વહેલું નિદાન, કેન્સર રજિસ્ટ્રીઓનું વિસ્તરણ અને આરોગ્યસેવાઓ સુધી સરળ પહોંચ—આ બધું એકસાથે જરૂરી છે.

દરેક પેટનો દુખાવો કેન્સર નથી

દરેક પેટનો દુખાવો ગોલ બ્લેડર કેન્સર હોવાનો અર્થ નથી અને ગોલસ્ટોન હોવાનો અર્થ પણ કેન્સર થવાનું નિશ્ચિત નથી. પરંતુ જો પેટની તકલીફ વારંવાર થાય, લાંબા સમય સુધી રહે અથવા તેની સાથે અસ્પષ્ટ વજન ઘટાડો, પીળિયા, સતત જમણા ઉપરના પેટમાં દુખાવો કે ભૂખમાં ઘટાડો જેવા લક્ષણો જોવા મળે તો તેને માત્ર ગેસ અથવા એસિડિટી માનીને મહિનાઓ સુધી અવગણવું યોગ્ય નથી. યોગ્ય તબીબી તપાસ જરૂરી છે.

ગંગા બેસિનની કહાનીનો મોટો સંદેશ

આ આખી ચર્ચાનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે કેન્સર માત્ર શરીરની અંદર થતી બાયોલોજીકલ ઘટના નથી. તેની પાછળ પાણીની ગુણવત્તા, પર્યાવરણ, આહાર, જીવનશૈલી, સામાજિક પરિસ્થિતિ, આર્થિક ક્ષમતા, લિંગ આધારિત આરોગ્ય પ્રાથમિકતાઓ અને હેલ્થકેર સિસ્ટમ જેવા અનેક પરિબળો હોઈ શકે છે. તેથી ગોલ બ્લેડર કેન્સર સામેની લડાઈ માત્ર કેન્સર હોસ્પિટલથી શરૂ થતી નથી. તેનો મહત્વનો ભાગ સ્વચ્છ પાણી, સ્વચ્છ પર્યાવરણ, જાગૃતિ અને સમયસર નિદાનથી ઘણો પહેલાં શરૂ થાય છે.