AI chip supply chain: આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સની શક્તિ માત્ર સોફ્ટવેર કે મોટા ભાષા મોડેલ સુધી સીમિત નથી. તેની પાછળ ચિપ, મિનરલ્સ, મશીન્સ, ફેક્ટરી અને ડિઝાઈનની લાંબી સપ્લાય ચેન કામ કરે છે. આ સમગ્ર ચેનમાં ચીન, નેધરલેન્ડ્સ, તાઈવાન અને અમેરિકા પાસે એવા મહત્વપૂર્ણ હિસ્સા છે, જેને વ્યૂહાત્મક ચોકપોઈન્ટ કહી શકાય. ચીન રેર અર્થ મિનરલ્સ અને તેની પ્રોસેસિંગમાં, નેધરલેન્ડ્સની ASML અદ્યતન ચિપ બનાવતી મશીનરીમાં, તાઈવાનની TSMC અદ્યતન ફેબ્રિકેશનમાં અને અમેરિકા ચિપ ડિઝાઈન, સોફ્ટવેર તથા એક્સપોર્ટ કંટ્રોલમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.
ચીન પાસે મિનરલ્સથી લઈને રિફાઈનિંગ સુધીનો મોટો કંટ્રોલ
AI ચિપ માટે ગેલિયમ, જર્મેનિયમ, ગ્રેફાઈટ અને એન્ટિમોની જેવા રેર અર્થ અને ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મહત્વપૂર્ણ છે. વૈશ્વિક રેર અર્થ માઈનિંગમાં ચીનનો હિસ્સો લગભગ 60% છે, જ્યારે પ્રોસેસિંગમાં તેનો હિસ્સો લગભગ 90થી 92% સુધી હોવાનું જણાવાય છે. ગેલિયમના વૈશ્વિક ઉત્પાદનનો આશરે 96% હિસ્સો પણ ચીન પાસે છે. બીજી તરફ અમેરિકા રેર અર્થ્સ અને જર્મેનિયમ માટે લગભગ 100% આયાત પર નિર્ભર છે. ચીને ઓગસ્ટ 2023માં ગેલિયમ અને જર્મેનિયમના નિકાસ માટે લાઈસન્સ ફરજિયાત કર્યા હતા. ઓગસ્ટ 2024માં એન્ટિમોની પર નિયંત્રણ આવ્યું અને ત્યારબાદ ચીનના એન્ટિમોની નિકાસમાં લગભગ 97%નો ઘટાડો થયો, જ્યારે તેની કિંમત લગભગ બમણી થઈ. ડિસેમ્બર 2024માં અમેરિકાને ગેલિયમ, જર્મેનિયમ અને એન્ટિમોનીની નિકાસ લગભગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવી અને એપ્રિલ 2025માં સાત રેર અર્થ મેટલ્સ પર પણ નિયંત્રણ મૂકાયું. જાન્યુઆરી 2026માં નિયંત્રણોની યાદીમાં વધુ સામગ્રી ઉમેરાઈ. પરિણામે યુરોપમાં ગેલિયમની કિંમત ચીનના બજાર કરતાં લગભગ પાંચ ગણી અને જર્મેનિયમની લગભગ ત્રણ ગણી થઈ હોવાનું જણાવાયું.
ASML અને EUV મશીનનું વૈશ્વિક ચોકપોઈન્ટ
બીજો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો નેધરલેન્ડ્સ પાસે છે. ત્યાં આવેલી ASML દુનિયાની એકમાત્ર કંપની છે જે અદ્યતન ચિપ માટે જરૂરી EUV એટલે કે Extreme Ultraviolet લિથોગ્રાફી મશીન બનાવે છે. એક EUV મશીનની કિંમત લગભગ 380 મિલિયન ડોલર સુધી હોઈ શકે છે. આ મશીન અત્યંત નાની અને શક્તિશાળી ચિપ બનાવવા માટે જરૂરી છે અને તેની નિકાસ પર સરકારી નિયંત્રણો છે. ચીનને આ ટેક્નોલોજી ઉપલબ્ધ ન હોવાના કારણે તેની ચિપ બનાવવાની ક્ષમતાને પણ મર્યાદાઓનો સામનો કરવો પડે છે.
તાઈવાનની TSMC પાસે અદ્યતન ચિપનું ઉત્પાદન
ત્રીજો ચોકપોઈન્ટ તાઈવાન છે, જ્યાં TSMC વિશ્વની અગ્રણી સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપની તરીકે કાર્ય કરે છે. Nvidia જેવી કંપનીઓ માટેની અદ્યતન AI ચિપ્સ 3 અને 4 નેનોમીટર પ્રક્રિયા પર બને છે, જ્યારે 2 નેનોમીટર ટેક્નોલોજી તરફ પણ ઉત્પાદન આગળ વધી રહ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે અદ્યતન AI હાર્ડવેર માટે તાઈવાનનું મહત્વ કેટલું મોટું છે. અત્યંત સ્વચ્છ વાતાવરણ, ચોક્કસ તાપમાન નિયંત્રણ અને કંપન સુધીને નિયંત્રિત કરતી ફેબ્રિકેશન પ્રક્રિયા માટે દાયકાઓનો અનુભવ જરૂરી છે.
અમેરિકા પાસે ડિઝાઈન અને નિયમનનો પ્રભાવ
ચોથો મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી અમેરિકા છે. ચિપ ડિઝાઈન, સોફ્ટવેર અને અદ્યતન ટેક્નોલોજીના વૈશ્વિક પ્રવાહને નિયંત્રિત કરતા એક્સપોર્ટ કંટ્રોલમાં અમેરિકાની મોટી ભૂમિકા છે. આ નિયંત્રણો હવે માત્ર મશીન અથવા ચિપ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યા. 2026માં AI સોફ્ટવેરના એક્સેસ સાથે જોડાયેલી ઘટનાઓએ પણ બતાવ્યું કે સરકારના નિયમો વૈશ્વિક AI સેવાઓને અસર કરી શકે છે.
ભારતની સૌથી મોટી તાકાત ચિપ ડિઝાઈનમાં
આ સમગ્ર ચેનમાં ભારતની સ્થિતિ શરૂઆતમાં નબળી દેખાય છે, પરંતુ ચિપ ડિઝાઈનમાં ભારતનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વિશ્વના સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઈનર્સમાં આશરે 20% ભારતીય હોવાનું જણાવાય છે. Qualcomm, Intel, AMD, Nvidia અને MediaTek જેવી કંપનીઓના બેંગલુરુ, ચેન્નાઈ અને હૈદરાબાદ જેવા શહેરોમાં મહત્વપૂર્ણ ડિઝાઈન સેન્ટર્સ છે. Qualcommની 2 નેનોમીટર ચિપનું ટેપઆઉટ તેના ભારતીય સેન્ટર્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોવાનો દાવો પણ ભારતની ડિઝાઈન ક્ષમતાને દર્શાવે છે. જોકે તેનું ફેબ્રિકેશન તાઈવાનમાં થયું હતું.
ભારત હવે મેન્યુફેક્ચરિંગ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે
ભારતે સેમિકન્ડક્ટર મિશન હેઠળ અત્યાર સુધી 21 બિલિયન ડોલરથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કર્યા છે અને મે 2026 સુધી સાત રાજ્યોમાં 13 સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. 26 ફેબ્રુઆરી 2026એ ગુજરાતના સાણંદમાં Micronની ATMP ફેસિલિટીનું ઉદ્ઘાટન થયું. 31 માર્ચ 2026એ Kaynes Semiconનો OSAT પ્લાન્ટ શરૂ થયો, જેની દૈનિક ક્ષમતા આશરે 60 લાખ ચિપ્સ હોવાનું જણાવાય છે. આસામના જાગીરોડમાં Tata Electronicsનો પ્રોજેક્ટ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે ATMP અને OSAT મુખ્યત્વે એસેમ્બલી, ટેસ્ટિંગ અને પેકેજિંગ સાથે જોડાયેલા છે.
ધોલેરા ફેબ ભારત માટે મોટો પડકાર અને તક
ગુજરાતના ધોલેરામાં Tata Electronics અને તાઈવાનની PSMC સાથે મળીને ભારતનું પ્રથમ સંપૂર્ણ ફેબ્રિકેશન નેટવર્ક ઉભું કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. પ્રોજેક્ટનું રોકાણ લગભગ ₹91,000 કરોડ છે અને તેની ક્ષમતા દર મહિને 50,000 વેફર સુધીની હશે. શરૂઆત 28 નેનોમીટર નોડથી થવાની છે. 16 મે 2026એ Tata Electronics અને ASML વચ્ચે અદ્યતન લિથોગ્રાફી મશીન માટે કરાર થયો હોવાનું જણાવાયું છે અને ટ્રાયલ પ્રોડક્શનનો લક્ષ્યાંક ડિસેમ્બર 2026 રાખવામાં આવ્યો છે.
28 નેનોમીટરથી શરૂઆત કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
28 નેનોમીટર 2 કે 3 નેનોમીટર જેટલી અદ્યતન ટેક્નોલોજી નથી, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેનું મહત્વ ઓછું છે. કાર, ઔદ્યોગિક મશીન્સ, ડિસ્પ્લે ડ્રાઈવર્સ, IoT ડિવાઈસ, મીટર અને ઘરેલુ ઉપકરણોમાં મોટી સંખ્યામાં મેચ્યોર-નોડ ચિપ્સનો ઉપયોગ થાય છે. વિશ્વની ઘણી ચિપ જરૂરિયાતો માટે આ નોડ્સનું બજાર વિશાળ છે. કોઈ પણ દેશે સીધા સૌથી અદ્યતન નોડથી શરૂઆત કરી નથી; તાઈવાન અને દક્ષિણ કોરિયાએ પણ લાંબી પ્રક્રિયા બાદ અદ્યતન ટેક્નોલોજી વિકસાવી હતી.
ભારત માટે આગળનો રસ્તો
ભારત પાસે દુનિયાના પાંચમા સૌથી મોટા રેર અર્થ રિઝર્વનો દાવો છે, પરંતુ તેને રિફાઈન કરવાની ક્ષમતા હજુ મોટો પડકાર છે. KABIL મારફતે વિદેશી ખાણો અને ઓસ્ટ્રેલિયા તથા અર્જેન્ટિના જેવા દેશો સાથેના કરારો દ્વારા ક્રિટિકલ મિનરલ સપ્લાય મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ વૈશ્વિક કંપનીઓ ચીન અને તાઈવાનથી બહાર સપ્લાય ચેન વિકસાવવા માગે છે, જે ભારત માટે તક બની શકે છે. જો ભારત મિનરલ રિફાઈનિંગ, અદ્યતન મશીનરી, ફેબ્રિકેશન અને ડિઝાઈન—આ તમામ ક્ષેત્રોમાં પોતાની ક્ષમતા વધારશે, તો તે માત્ર AIનો ઉપયોગ કરનારો દેશ નહીં પરંતુ AIની વૈશ્વિક સપ્લાય ચેનમાં નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા ધરાવતો દેશ બની શકે છે.
