Netanyahu Islamic Republic of Britain: ઈઝરાયેલના પ્રધાનમંત્રી બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ બ્રિટનને ‘ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ બ્રિટન’ તરીકે સંબોધતા આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. એક ઈઝરાયેલી પોડકાસ્ટમાં તેમણે બ્રિટનની વર્તમાન નીતિઓ પર કટાક્ષ કરતાં બ્રિટનના ન્યુક્લિયર આર્સનલને ઈરાનની પરમાણુ મહત્વાકાંક્ષાઓ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમનો દાવો હતો કે ઈઝરાયેલ મધ્યપૂર્વમાં ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર ધરાવતો બીજો ઈસ્લામિક દેશ બનવા નહીં દે. આ નિવેદનને માત્ર રાજકીય ટિપ્પણી માનવી કે બ્રિટન-ઈઝરાયેલ સંબંધોમાં ઊભા થયેલા ઊંડા મતભેદનું સંકેત માનવું, તે હવે મુખ્ય પ્રશ્ન બની ગયો છે.

‘ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ બ્રિટન’ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો?

આ શબ્દાવલી નેતન્યાહૂની મૂળ શોધ નથી. જુલાઈ 2024માં અમેરિકાના રાજકીય નેતા JD Vanceએ નેશનલ કન્ઝર્વેટિવ કોન્ફરન્સ દરમિયાન આ શબ્દનો ઉપયોગ બ્રિટનની લેબર પાર્ટી અને તેની ઈમિગ્રેશન નીતિઓ પર રાજકીય કટાક્ષ તરીકે કર્યો હતો. ત્યારબાદ 2025માં બ્રિટનની પૂર્વ ગૃહમંત્રી સુવેલા બ્રેવરમેને પણ આ પ્રકારની ભાષાને સુરક્ષા અને ઈમિગ્રેશન સંબંધિત ચેતવણીના સંદર્ભમાં રજૂ કરી હતી. હવે નેતન્યાહૂએ એ જ શબ્દાવલીને આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિના સંદર્ભમાં ઉપયોગ કરીને તેને બ્રિટનની વિદેશ નીતિ સામેના રાજકીય હથિયારનું સ્વરૂપ આપ્યું છે.

શું બ્રિટનમાં ખરેખર મોટો ડેમોગ્રાફિક બદલાવ થઈ રહ્યો છે?

આ સવાલનો જવાબ મેળવવા માટે ધારણાઓ કરતાં આંકડાઓને જોવાની જરૂર છે. બ્રિટનમાં મુસ્લિમ વસ્તી હાલ આશરે 6 ટકા હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે, એટલે કે લગભગ દર 16થી 17 નાગરિકોમાં એક વ્યક્તિ મુસ્લિમ છે. Pew Researchના મોડેલ આધારિત પ્રોજેક્શન અનુસાર 2050 સુધી આ હિસ્સો આશરે 17 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે આ માત્ર એક અનુમાન છે, અંતિમ સત્ય નહીં. વસ્તીમાં વધારો થવો અને કોઈ ધાર્મિક સમુદાય દ્વારા દેશના બંધારણીય તંત્ર પર કબજો મેળવી લેવો, બંને સંપૂર્ણપણે અલગ બાબતો છે.

બ્રિટનની બંધારણીય વ્યવસ્થા હજુ પણ યથાવત

બ્રિટન આજે પણ સંસદીય લોકશાહી અને બંધારણીય રાજાશાહી ધરાવતો દેશ છે. કિંગ ચાર્લ્સ ત્રીજા રાજ્યના વડા છે અને બ્રિટિશ કોમન લો તથા સંસદીય સંસ્થાઓ કાર્યરત છે. દેશમાં શરિયા કાયદાને રાષ્ટ્રીય કાયદા તરીકે લાગુ કરવામાં આવ્યો હોવાનો કોઈ આધાર નથી. તેથી મુસ્લિમ વસ્તીના વધતા પ્રમાણને સીધું બંધારણીય પરિવર્તન અથવા ‘ઇસ્લામિક રિપબ્લિક’ બનવાની પ્રક્રિયા સાથે જોડવી ગંભીર વિશ્લેષણની દૃષ્ટિએ યોગ્ય નથી.

ઈમિગ્રેશનના વાસ્તવિક પડકારોને પણ અવગણી શકાય નહીં

બીજી તરફ મોટા પાયે ઈમિગ્રેશનથી હાઉસિંગ, જાહેર સેવાઓ, સોશિયલ કોહેઝન અને રાષ્ટ્રીય ઓળખ જેવા મુદ્દાઓ પર અસર થઈ શકે છે. આ પડકારોને સંપૂર્ણપણે નકારવા પણ યોગ્ય નથી. પરંતુ તેનાથી બ્રિટનના લાખો મુસ્લિમ નાગરિકોને એકસમાન અથવા કટ્ટરપંથી રાજકીય સમુદાય તરીકે જોવું પણ યોગ્ય નથી. અહીં ઈસ્લામ, ઈસ્લામિઝમ અને લોકશાહી ભાગીદારી વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ધાર્મિક આસ્થા અલગ બાબત છે, જ્યારે ઈસ્લામિઝમ એક રાજકીય વિચારધારા છે. બીજી તરફ બ્રિટિશ નીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવવો લોકશાહી પ્રક્રિયાનો સામાન્ય હિસ્સો હોઈ શકે છે.

વિવાદ પાછળ ગઝા અને બ્રિટનની વિદેશ નીતિ

નેતન્યાહૂની ટિપ્પણીનું મૂળ કદાચ બ્રિટનની ડેમોગ્રાફી કરતાં તેની બદલાતી વિદેશ નીતિમાં વધુ જોવા મળે છે. સપ્ટેમ્બર 2024માં બ્રિટને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવીય કાયદાના ઉલ્લંઘનના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને ઈઝરાયેલને આપવામાં આવેલા લગભગ 30 આર્મ્સ એક્સપોર્ટ લાઈસન્સ સસ્પેન્ડ કર્યા હતા. ત્યારબાદ મે 2025માં બ્રિટને ઈઝરાયેલ સાથેના પ્રસ્તાવિત ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટની વાટાઘાટોને સ્થગિત કરી દીધી. આ પગલાંઓ તેલ અવીવ માટે બ્રિટિશ નીતિમાં વધતા મતભેદના સંકેત હતા.

પેલેસ્ટાઈનને માન્યતા પણ બની મોટો મુદ્દો

આ વિવાદમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના સપ્ટેમ્બર 2025માં બની, જ્યારે યુનાઈટેડ કિંગડમે ઔપચારિક રીતે પેલેસ્ટાઈનને રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી. આ નિર્ણય ઈઝરાયેલની સરકાર માટે ગંભીર રાજદ્વારી અસંતોષનું કારણ બન્યો. આ સમગ્ર પૃષ્ઠભૂમિમાં ‘ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ બ્રિટન’ જેવી ટિપ્પણીને બ્રિટિશ સમાજની વાસ્તવિક રચનાના વિશ્લેષણ કરતાં બ્રિટનની બદલાતી વિદેશ નીતિ સામેના કૂટનીતિક હુમલા તરીકે જોવાની દલીલ વધુ મજબૂત બને છે.

બ્રિટિશ સરકારનો કડક વિરોધ

બ્રિટિશ સરકારે નેતન્યાહૂની ટિપ્પણીને સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર્ય ગણાવી અને ઔપચારિક રાજદ્વારી વિરોધ નોંધાવ્યો. ખાસ કરીને બ્રિટનના પ્રોગ્રેસિવ યહૂદી નેતાઓએ પણ આ નિવેદનથી અંતર રાખ્યું. તેમનું કહેવું હતું કે નેતન્યાહૂ બ્રિટનમાં રહેતા યહૂદી સમુદાયના પ્રવક્તા નથી. આ પ્રતિક્રિયાએ વિવાદને ‘મુસ્લિમ વિરુદ્ધ યહૂદી’ના મુદ્દા તરીકે જોવાની શક્યતા નબળી કરી અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો, ગઝા યુદ્ધ તથા ઈઝરાયેલની સૈન્ય નીતિઓ અંગેના મતભેદ તરીકે રજૂ કર્યો.

બ્રિટન-ઈઝરાયેલ સંબંધોનો ઐતિહાસિક વિરોધાભાસ

બ્રિટન અને ઈઝરાયેલના સંબંધોનો ઈતિહાસ પણ આ વિવાદને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે. 1917ના બાલ્ફોર ડિક્લેરેશનમાં બ્રિટિશ વિદેશમંત્રી આર્થર બાલ્ફોરે પેલેસ્ટાઈન વિસ્તારમાં યહૂદી રાષ્ટ્રીય ઘર માટે બ્રિટિશ સમર્થન વ્યક્ત કર્યું હતું. 1956ના સ્વેઝ સંકટ દરમિયાન બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને ઈઝરાયેલે ઈજિપ્ત સામે સંયુક્ત સૈન્ય કાર્યવાહી પણ કરી હતી. એટલે કે જે બ્રિટન લાંબા સમય સુધી ઈઝરાયેલનો મહત્વપૂર્ણ સાથી રહ્યું, તેની જ નીતિઓ પર આજે ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.

ડેમોગ્રાફી કરતાં વધુ કૂટનીતિક સંદેશ

હાલના આંકડા અને બ્રિટનની બંધારણીય સ્થિતિને જોતા બ્રિટન ‘ઇસ્લામિક રિપબ્લિક’ બની રહ્યું છે એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. નેતન્યાહૂનું નિવેદન બ્રિટનની બદલાતી ઈમિગ્રેશન નીતિ અંગે ચર્ચા કરતાં વધુ ગઝા યુદ્ધ, પેલેસ્ટાઈનને માન્યતા અને બ્રિટિશ-ઈઝરાયેલ સંબંધોમાં વધતા અંતરને લઈને કૂટનીતિક પ્રતિક્રિયા તરીકે જોવામાં આવી શકે છે. JD Vance દ્વારા રાજકીય કટાક્ષ તરીકે શરૂ થયેલી આ શબ્દાવલી હવે આંતરરાષ્ટ્રીય નેરેટિવ વોરફેરનો ભાગ બની ગઈ છે. આધુનિક જિયોપોલિટિક્સમાં સંઘર્ષ માત્ર મિસાઈલ અને સૈન્ય શક્તિથી નહીં, પરંતુ ભાષા, નેરેટિવ અને રાજકીય ધારણાઓ દ્વારા પણ લડવામાં આવે છે.